Maj 2026 roku na długo pozostanie w pamięci meteorologów i mieszkańców Europy Zachodniej oraz Południowej. Rekordowe temperatury, sięgające nawet 40 st. C, przyniosły środek lata w pełni wiosny, a wszystko za sprawą niebezpiecznego zjawiska meteorologicznego – kopuły ciepła. Choć Polska tym razem uniknęła najgorszego, eksperci ostrzegają: to zjawisko może w każdej chwili dotknąć również nasz kraj. Co kryje się za tym groźnym fenomenem i jak się przed nim chronić?
- Maj 2026 roku przyniósł Europie Zachodniej i Południowej rekordowe fale upałów.
- Za te ekstremalne upały odpowiada zjawisko zwane kopułą ciepła - układ wysokiego ciśnienia, który blokuje ucieczkę ciepła i powstawanie chmur, działając jak szklany klosz.
- Kopuły ciepła powstają przez zakłócenia w przepływie prądu strumieniowego oraz anomalie klimatyczne.
- Więcej aktualnych informacji z Polski i ze świata znajdziesz na stronie głównej RMF24.pl. Bądź na bieżąco.
Maj 2026 roku przejdzie do historii jako miesiąc, w którym Europa Zachodnia i Południowa zmagały się z bezprecedensową falą upałów. Temperatura, która w wielu regionach przekroczyła normy nawet o 12-16 stopni Celsjusza, zaskoczyła nie tylko mieszkańców, ale i meteorologów. W Portugalii i Hiszpanii słupki rtęci niebezpiecznie zbliżyły się do 40 st. C, a we Francji i we Włoszech wprowadzono najwyższe alerty ostrzegawcze - w Rzymie i Florencji termometry pokazały aż 38 st. C. Nawet Wielka Brytania i Irlandia, znane z łagodnego klimatu, odnotowały historyczne rekordy. Tropikalne noce, podczas których temperatura nie spadała poniżej 20 st. C, stały się normą.
Jak podaje National Geographic, za tę ekstremalną anomalię odpowiada zjawisko znane jako kopuła ciepła (ang. heat dome). To specyficzny układ wysokiego ciśnienia, który tworzy nad danym regionem swoistą "pokrywę", uniemożliwiającą ucieczkę ciepła i blokującą powstawanie chmur. Działa ona trochę, jak szklany klosz. Gorące powietrze, próbując się unieść, jest blokowane przez grzbiet wysokiego ciśnienia, opada, spręża się i jeszcze bardziej się nagrzewa. Efekt? Utrzymujące się, a nawet narastające upały na ogromnych obszarach.
To zjawisko nie jest nowe, ale w ostatnich latach - wraz z postępującymi zmianami klimatu - staje się coraz częstsze i bardziej intensywne. Określenie "kopuła ciepła" nie jest formalnym terminem naukowym, jednak doskonale oddaje istotę tego, co dzieje się w atmosferze podczas takich fal upałów.
Kopuły ciepła powstają, gdy dochodzi do zakłócenia przepływu prądu strumieniowego - powietrznej rzeki silnych, szybko płynących wiatrów, przemieszczających się nad kontynentem z zachodu na wschód. Jeśli ten przepływ zostaje zaburzony, nad danym obszarem może utworzyć się stagnacyjny układ wysokiego ciśnienia, który blokuje wymianę mas powietrza. Dodatkowo, oceaniczne anomalie klimatyczne, takie jak La Niña, mogą sprzyjać powstawaniu kopuł ciepła, gdy wyższe niż zwykle temperatury powierzchni morza zmieniają wzorce atmosferyczne.
Według raportu Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (IPCC) z 2023 roku, "jest praktycznie pewne, że od lat 50. XX w. ekstremalne upały stały się częstsze i bardziej intensywne" na większości lądów. Kopuły ciepła są jednym z najbardziej spektakularnych przejawów tego trendu.
Cieplejsze oceany i lądy sprawiają, że efekt ocieplenia jest jeszcze silniejszy. Gdy wilgotność gleby spada na skutek gorąca i suszy, parowanie - naturalny mechanizm chłodzenia - staje się mniej efektywne.
Niepokojące jest to, że kopuły ciepła nie tylko pojawiają się częściej, ale także trwają dłużej. Przykładem jest fala upałów z 2021 roku w rejonie Pacyfiku, która pobiła tyle rekordów, że zmieniła naukowe rozumienie ekstremalnych upałów w zmieniającym się świecie.
Gorące, duszne warunki panujące w kopule ciepła to nie tylko kwestia dyskomfortu. To realne zagrożenie dla zdrowia. Ciało schładza się, gdy pot odparowuje ze skóry, ale wysoka wilgotność powietrza utrudnia ten proces, prowadząc do wzrostu temperatury wewnętrznej. Skutki mogą być poważne: odwodnienie, wyczerpanie cieplne, a nawet udar cieplny. Szczególnie narażone są osoby starsze, dzieci, osoby z chorobami przewlekłymi oraz pracujący na zewnątrz.
Według amerykańskiej Agencji Ochrony Środowiska (EPA), ekstremalne upały powodują w USA ponad 1300 zgonów rocznie.
Eksperci zalecają kilka podstawowych zasad bezpieczeństwa podczas fali upałów:
- Nawadniaj się regularnie.
- Unikaj aktywności na zewnątrz w godzinach największego nasłonecznienia.
- Szukaj chłodnych, najlepiej klimatyzowanych pomieszczeń.
- Korzystaj z wentylatorów, bierz zimne prysznice, zanurzaj stopy lub ramiona w zimnej wodzie, przecieraj skórę chłodną ściereczką.
- Przygotuj plan działania na czas upału - sprawdź, gdzie w okolicy znajdują się centra chłodzenia, np. galerie handlowe.
Najważniejsze jest jednak, by obserwować swoje ciało i nie bagatelizować objawów udaru cieplnego. Warto również dbać o bliskich i sąsiadów, szczególnie tych najbardziej narażonych.
Choć Polska w maju 2026 roku uniknęła najgorszego scenariusza, to kopuła ciepła może pojawić się także nad naszym krajem. Wszystko zależy od układów cyrkulacji atmosferycznej i pozycji prądu strumieniowego. Pozycja prądu strumieniowego decyduje o tym, jak długo dany region będzie cierpiał pod kopułą i czy chłodniejsze powietrze z wyższych szerokości geograficznych może się przemieścić - tłumaczy meteorolog Brandon Buckingham.
Gdy nad danym regionem utworzy się już kopuła ciepła, to niestety ma ona tendencję do stagnacji i bardzo wolnego przemieszczania się.
Ulga przychodzi dopiero wtedy, gdy grzbiet wysokiego ciśnienia się załamuje, a kopuła ciepła rozprasza się. Do tego czasu mieszkańcy objętych nią regionów muszą mierzyć się z nieustającym upałem, suszą i zagrożeniami dla zdrowia.
