Wraz z nadejściem cieplejszych dni żmije zygzakowate budzą się ze snu zimowego i stają się bardziej aktywne. Wiosna i lato to okres, kiedy najłatwiej natknąć się na tego jadowitego węża w Polsce. Jak rozpoznać żmiję zygzakowatą, gdzie można ją spotkać i jak postępować w przypadku ukąszenia? Sprawdź, co warto wiedzieć, aby uniknąć zagrożenia.
- Żmija zygzakowata to jedyny jadowity wąż w Polsce, coraz częściej spotykany w przydomowych ogródkach.
- Rozpoznasz ją po charakterystycznym zygzaku na grzbiecie, trójkątnej głowie i pionowej źrenicy oczu.
- Żmije są płochliwe, atakują tylko w obronie, a ukąszenia najczęściej zdarzają się przypadkowo, np. przy nadepnięciu.
Gdy dni stają się cieplejsze, a natura budzi się do życia, żmije zygzakowate wychodzą z hibernacji. Najczęściej dzieje się to na przełomie lutego i marca, ale szczyt ich aktywności przypada na kwiecień i maj, kiedy trwają gody. Te niewielkie węże są jedynym gatunkiem w Polsce, którego jad może być groźny dla człowieka, szczególnie dzieci i osób starszych.
Żmija zygzakowata (Vipera berus) to jedyny jadowity wąż występujący na terenie Polski. Najłatwiej rozpoznać ją po charakterystycznym zygzaku biegnącym przez cały grzbiet, który może mieć kolor czarny, brązowy, szary lub miedziany.
Wąż ten posiada płaską, trójkątną głowę z wyraźnie zaznaczonymi szparami słuchowymi oraz wzorem przypominającym literę V, Y lub X na czubku głowy.
Oczy żmii mają pionową źrenicę - to cecha odróżniająca ją od innych węży żyjących w Polsce, które posiadają źrenice okrągłe.
Łuski żmii są gładkie i błyszczące, a na brzuchu układają się w poprzeczne rzędy.
Dorosłe osobniki osiągają długość od 50 do 80 cm, przy czym samce są zazwyczaj mniejsze od samic. Ubarwienie żmii może być bardzo różnorodne: od szarości i brązów, przez miedziane i rude, aż po jednolicie czarne osobniki, które jednak należą do rzadkości.
Żmija zygzakowata występuje na terenie całej Polski - zarówno na nizinach, jak i w górach. Najczęściej spotykana jest na obrzeżach lasów, polanach, skrajach łąk, wrzosowiskach, torfowiskach, a także w okolicach starych pni i kamieni. W górach można ją znaleźć nawet w wysokich partiach Tatr.
W okresie letnim żmije są szczególnie aktywne, wygrzewając się w słońcu i żerując na drobnych ssakach, jaszczurkach czy żabach.
W ostatnich latach obserwuje się wzrost populacji żmii w Polsce, co związane jest z coraz cieplejszymi i dłuższymi latami.
Żmija zygzakowata to zwierzę płochliwe i skryte, które unika kontaktu z człowiekiem. Atakuje tylko w ostateczności, gdy nie ma możliwości ucieczki lub czuje się zagrożona. Ewentualny atak poprzedza ostrzegawczym syczeniem. Najwięcej przypadków ukąszenia zdarza się w sytuacjach przypadkowych - np. podczas nadepnięcia na węża lub próby jego schwytania.
Aby zmniejszyć ryzyko spotkania żmii w przydomowym ogrodzie, warto regularnie kosić trawę i utrzymywać porządek.
W naturze należy zachować ostrożność, nosić wysokie buty i długie spodnie, nie wkładać rąk do dziur, szczelin czy pod kamienie oraz obserwować otoczenie, zwłaszcza podczas zbierania grzybów lub jagód.
- Podczas spacerów po łąkach, lasach i wrzosowiskach zakładaj wysokie, zakryte buty oraz długie spodnie.
- Przed zbieraniem jagód, malin lub grzybów załóż rękawiczki i bluzę z długim rękawem.
- Pilnuj dzieci podczas wypraw do lasu - powinny poruszać się za dorosłymi.
- Zwracaj uwagę na wygrzewające się w słońcu węże - omijaj je szerokim łukiem.
- Nie próbuj łapać ani płoszyć żmij - w razie spotkania spokojnie się oddal.
Ukąszenie przez żmiję zygzakowatą najczęściej dotyczy stóp, łydek, dłoni lub przedramion. W miejscu ukąszenia pojawiają się dwa ślady po zębach jadowych, ból, zaczerwienienie, zasinienie i obrzęk.
Mogą wystąpić również objawy ogólne: nudności, wymioty, ból głowy, gorączka, spadek ciśnienia krwi, przyspieszenie akcji serca czy duszności.
U dzieci, osób starszych oraz uczulonych na jad objawy mogą być znacznie silniejsze i prowadzić do utraty przytomności.
Najbardziej niebezpieczne są ukąszenia w twarz i szyję, ze względu na szybkie rozprzestrzenianie się jadu w organizmie.
W przypadku ukąszenia przez żmiję należy:
- zachować spokój, by nie przyspieszać rozprzestrzeniania się jadu,
- unieruchomić pokąsaną kończynę i ułożyć ją powyżej poziomu serca,
- usunąć biżuterię z miejsca ukąszenia,
- zastosować zimny okład (np. lód owinięty w tkaninę),
- jak najszybciej wezwać pomoc medyczną lub udać się do szpitala,
- transportować poszkodowanego w pozycji leżącej.
Nie należy wysysać jadu ani nacinać rany! W 30-60 proc. przypadków żmija kąsa "na sucho", czyli bez wstrzyknięcia jadu, jednak zawsze konieczna jest konsultacja z lekarzem.
Żmija zygzakowata jest gatunkiem objętym częściową ochroną prawną. Zakazane jest jej zabijanie, chwytanie, przetrzymywanie, niszczenie siedlisk oraz płoszenie. Naruszenie tych zakazów grozi karą grzywny lub aresztem.
Warto pamiętać, że żmije są pożyteczne - żywią się głównie gryzoniami, pomagając kontrolować ich populację. Obecność tych węży świadczy o dobrej kondycji lokalnego ekosystemu.
Oprócz żmii zygzakowatej, w Polsce występują trzy inne gatunki węży, które nie są jadowite:
- Zaskroniec zwyczajny (Natrix natrix) - łatwo rozpoznać po żółtych plamach za głową,
- Gniewosz plamisty (Coronella austriaca) - smukły, brązowo-szary wąż z ciemnymi plamkami,
- Wąż Eskulapa (Zamenis longissimus) - najrzadszy, osiąga nawet 2 metry długości, występuje głównie w Bieszczadach.
