Anuradhapura, położona na północno-centralnych równinach Sri Lanki, była pierwszą wielką stolicą wyspy i kolebką lankijskiego buddyzmu. To właśnie tu, wśród rozległych parków archeologicznych i świętych ogrodów, od ponad dwóch tysięcy lat nieprzerwanie praktykuje się rytuały i ceremonie, które przyciągają tysiące pielgrzymów z całego świata.
Wśród licznych świątyń i klasztorów Anuradhapury wyróżnia się Jetavanaramaya – ogromna, bańkowata stupa, która od wieków dominuje nad krajobrazem miasta. Wzniesiona na początku IV wieku n.e., była w swoim czasie trzecim najwyższym budynkiem na Ziemi, ustępując miejsca jedynie piramidom w Gizie.
93 miliony cegieł. Budowla, która rzuciła wyzwanie piramidom
Jetavanaramaya została ukończona około 301 roku n.e. Jej pierwotna wysokość wynosiła aż 122 metry, a do budowy użyto blisko 93 milionów wypalanych cegieł z gliny. Nawet dziś, po wiekach upadków, odbudów i renowacji, stupa wznosi się na imponujące 71 metrów, nadal będąc największą ceglaną konstrukcją na świecie pod względem objętości.
Szacuje się, że z cegieł wykorzystanych do budowy Jetavanaramayi można by wznieść mur o wysokości jednego metra, biegnący od Londynu do Edynburga lub od Nowego Jorku do Pittsburgha – wylicza CNN.
Jednak poza Sri Lanką ta imponująca budowla pozostaje niemal nieznana. Przez wieki dżungla, zmiany religijne i fragmentaryczna konserwacja sprawiły, że Jetavanaramaya zniknęła z globalnej świadomości, stając się niemal zapomnianym świadectwem starożytnej inżynierii.
Architektura oddania: Wszystkie drogi prowadzą do stupy
Jetavanaramaya była centrum rozległego kompleksu klasztornego Jetavana Vihara, zaprojektowanego z myślą o setkach mnichów. Wszystkie budynki kompleksu zorientowano wokół stupy, tak by każdy wychodzący mnich zwracał się w jej stronę – symboliczne przypomnienie o duchowym porządku i oddaniu.
W czasach świetności kompleks zamieszkiwało około 200 mnichów. Codziennie wokół stupy odbywały się ceremonie składania ofiar i modlitw, a wierni przynosili szaty, jedzenie i inne dary, by zdobyć religijne zasługi. Jetavanaramaya była żywym miastem religijnym, tętniącym duchowym życiem przez stulecia.
Słonie, bambusy i antyczny piorunochron: Jak oszukano fizykę
Budowa Jetavanaramayi była ogromnym wyzwaniem technicznym. W przeciwieństwie do egipskich piramid z kamienia, lankijska stupa została wzniesiona niemal wyłącznie z cegieł glinianych – materiału wymagającego precyzyjnego przygotowania i układania.
Produkcja milionów cegieł odbywała się w specjalnych piecach wokół Anuradhapury, a transport materiałów wymagał skomplikowanej logistyki. Historycy są zgodni, że do przewozu cegieł i przygotowania terenu wykorzystywano słonie i wozy zaprzęgnięte w woły. Rusztowania budowano z bambusa, wiążąc je linami z włókna kokosowego i dżunglowymi pnączami.
Fundamenty Jetavanaramayi przygotowywano z niezwykłą starannością – budowniczowie zalewali wykopy wodą, by sprawdzić jakość gruntu, stosując prymitywne, lecz skuteczne testy stabilności. Wnętrze stupy wyposażono w cylindryczne komory, które mogły pełnić funkcje wentylacyjne.
Szczyt Jetavanaramayi wieńczyła niegdyś iglica, która – według historycznych przekazów – mogła być ozdobiona diamentem chroniącym przed piorunami.
Dramatyczna walka z czasem i... nowoczesnym cementem
Jetavanaramaya przez stulecia była poddawana licznym remontom i naprawom, z których największy miał miejsce w XII wieku. Współczesne prace konserwatorskie wprowadziły cement do części warstw zewnętrznych, co – jak twierdzą archeolodzy – mogło przyspieszyć degradację konstrukcji. Oryginalna zaprawa była mieszanką dolomitu, wapienia, piasku i gliny, zapewniając stupie niezwykłą trwałość.
Dziś Jetavanaramaya pozostaje imponującym świadectwem starożytnej wiedzy inżynieryjnej i religijnego oddania. Jej ogrom i kunszt budzą podziw zarówno pielgrzymów, jak i zagranicznych turystów, którzy coraz liczniej odwiedzają Anuradhapurę po latach niepokojów na Sri Lance i pandemii.