Poprzeczka galaktyczna i fale uderzeniowe – klucz do narodzin gwiazd
Hillary Davis wraz z zespołem odkryła, że nasza galaktyka wyróżnia się na tle innych znanych galaktyk spiralnych pod względem miejsc, w których rodzą się nowe gwiazdy. Dotychczasowe modele sugerowały, że procesy gwiazdotwórcze w galaktykach spiralnych, takich jak Droga Mleczna, zachodzą głównie wzdłuż ramion spiralnych. Jednak najnowsze analizy komputerowych symulacji oraz obserwacji astronomicznych wskazują, że w przypadku naszej Galaktyki kluczową rolę odgrywa centralna struktura - tzw. poprzeczka galaktyczna - i powstające w jej pobliżu fale uderzeniowe.
Droga Mleczna to galaktyka z wyraźną poprzeczką, podłużnym skupiskiem gwiazd, gazu i pyłu w jej centrum, które obraca się i wywiera potężny wpływ grawitacyjny na otaczające obłoki gazu. To właśnie te siły wywołują potężne fale uderzeniowe, które ściskają gaz.
W większości podobnych galaktyk formowanie gwiazd wzdłuż takich fal uderzeniowych jest rzadkością, ponieważ siły działające w tych regionach są tak silne, że zazwyczaj hamują procesy gwiazdotwórcze. Tymczasem w Drodze Mlecznej obserwujemy coś zupełnie odwrotnego, właśnie tam, gdzie spodziewalibyśmy się stagnacji, rodzą się nowe gwiazdy - podkreśla dr Davis, która obroniła już swoją pracę doktorską.
Jednym z najbardziej fascynujących aspektów odkrycia jest nowe spojrzenie na tzw. ramię Węgielnicy (Norma Arm), strukturę, którą od lat uznawano za jedno z ramion spiralnych Drogi Mlecznej. Dzięki zaawansowanym symulacjom komputerowym oraz obserwacjom tzw. maserów, naturalnych źródeł silnego promieniowania mikrofalowego, typowych dla obszarów powstawania masywnych gwiazd, naukowcy zauważyli, że wiele z nich nie znajduje się w klasycznym ramieniu spiralnym, lecz dokładnie w miejscu, gdzie komputerowe modele przewidują występowanie fali uderzeniowej generowanej przez poprzeczkę galaktyczną.
To sugeruje, że przynajmniej część tego, co dotąd uznawaliśmy za ramię Węgielnicy, może być w rzeczywistości regionem intensywnego formowania gwiazd na krawędzi poprzeczki galaktycznej, a nie klasycznym ramieniem spiralnym - tłumaczy dr Davis. To odkrycie stawia pod znakiem zapytania dotychczasowy obraz spiralnej struktury naszej galaktyki i otwiera nowy rozdział w badaniach nad jej budową.
Wyniki tych badań dostarczają również cennych informacji na temat rozmiarów, orientacji i tempa rotacji centralnej poprzeczki Drogi Mlecznej, parametrów, które od dziesięcioleci były przedmiotem gorących dyskusji wśród astronomów. Zespół dr Davis szacuje, że poprzeczka rozciąga się na około 14-tu tysięcy lat świetlnych od centrum galaktyki, co czyni go strukturą długą i stosunkowo wolno rotującą.
Porównując najnowsze, wielkoskalowe symulacje komputerowe z obserwacjami maserów, uzyskaliśmy najdokładniejszy jak dotąd obraz procesów gwiazdotwórczych i dynamiki baru w Drodze Mlecznej - podkreśla dr Davis.
Najdokładniejsze w historii ważenie Drogi Mlecznej
To już kolejna w ostatnich dniach praca przynosząca nowe, istotne informacje na temat Drogi Mlecznej. Kilka dni temu naukowcy z międzynarodowego zespołu DESI (Dark Energy Spectroscopic Instrument) opublikowali na portalu preprintów arXiv wyniki analiz, na podstawie których dokonali najbardziej precyzyjnego w historii pomiaru masy naszej galaktyki. Według ich obliczeń Droga Mleczna waży aż 1,19 biliona razy więcej niż Słońce. Ten wynik obarczony jest przy tym niepewnością na poziomie zaledwie 11 proc.
Ważenie galaktyki to poważne wyzwanie. By tego dokonać astronomowie śledzą ruchy gwiazd i mniejszych galaktyk satelitarnych, które krążą wokół centrum naszej galaktyki. Im szybciej się poruszają, tym większa musi być masa, która je przyciąga. Od lat wiadomo przy tym, że widoczna materia, gwiazdy, pył i gaz to tylko niewielka część całkowitej masy Drogi Mlecznej. Reszta to tajemnicza ciemna materia, której nie widać, ale której obecność zdradzają właśnie ruchy gwiazd.
Dotychczasowe szacunki masy Drogi Mlecznej różniły się znacząco. Wynikało to między innymi z różnych metod pomiaru oraz ograniczeń wcześniejszych badań. Zespół DESI przeprowadził szeroko zakrojone badania, analizując ponad 10 tysięcy odległych gwiazd w zewnętrznych rejonach Drogi Mlecznej, od 30 do aż 310 tysięcy lat świetlnych od jej centrum. Kluczowe były tu dwa typy starych gwiazd, których jasność można precyzyjnie określić, co pozwala na dokładne wyznaczenie ich odległości. Dane z DESI połączono z pomiarami ruchów gwiazd z misji Gaia. Naukowcy zastosowali aż cztery różne modele matematyczne, każdy z nich najpierw przetestowano na symulowanych galaktykach, by wyeliminować błędy i ograniczenia pomiarowe.