Jak mówią lekarze, nie istnieje jeden, ustalony schemat typowego zakresu badań laboratoryjnych, który powinien być regularnie wykonywany. To, jakie badania powinniśmy wykonać, zależy od wielu czynników: od wieku, płci, stylu życia, jaki prowadzimy, od wywiadu rodzinnego oraz tego, jakie mamy czynniki ryzyka.
Dla skutecznej profilaktyki warto skorzystać z programów, które przygotowało Ministerstwo Zdrowia.
Bezpłatny bilans zdrowia już od 20. roku życia
Już młode osoby, od dwudziestego roku życia mogą korzystać z programu, który ocenia bilans zdrowia, czyli „Moje zdrowie” – mówi nam lek. Kamil Wrzosek, zastępca ordynatora Oddziału Chorób Wewnętrznych z Pododdziałem Endokrynologicznym, Pododdziałem Diabetologicznym, Pododdziałem Chorób Metabolicznych, Pododdziałem Nefrologicznym, Pododdziałem Transplantologicznym i Stacją Dializ Szpitala Czerniakowskiego w Warszawie.
Po uzupełnieniu prostej ankiety pacjenci mogą zgłosić się do swojej przychodni POZ w celu otrzymania skierowania na podstawowy panel badań laboratoryjnych, który również może zostać rozszerzony w zależności od wyników ankiety i czynników ryzyka – wyjaśnia.
Osoby w wieku od 20. do 49. lat z takiego panelu mogą skorzystać raz na 5 lat. Od 50. roku życia – co trzy lata.
W podstawowym panelu badań znajduje się oznaczenie stężenia glukozy we krwi, kreatyniny, lipidogram, badanie ogólne moczu, TSH i morfologia – wymienia lek. Kamil Wrzosek. Natomiast panel rozszerzony obejmuje dodatkowo próby wątrobowe (AlAT, AspAT, GGTP), test na krew utajoną w kale, liporoteinę (a), anty-HCV oraz u mężczyzn powyżej pięćdziesiątego roku życia PSA całkowity – dodaje.
Program dostępny w ramach NFZ jest bezpłatny dla pacjentów. Wystarczy zgłosić się do swojej przychodni POZ, wypełniając wcześniej odpowiednią ankietę.
Kto kieruje na badania profilaktyczne?
Nadrzędną rolę w kierowaniu pacjentów na badania profilaktyczne powinien pełnić lekarz rodzinny, który zna historię pacjenta, zbiera wywiad i ocenia czynniki ryzyka – podkreśla dr Wrzosek. Właśnie na tej podstawie powinien kierować na wykonanie konkretnych badań laboratoryjnych, endoskopowych czy obrazowych – zaznacza. Z takiej możliwości powinny korzystać już młode osoby, które dowiedzą się, jak wygląda np. ich profil metaboliczny – mówi nasz ekspert.
Zgodnie z obecnymi wytycznymi Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego (PTD) badanie w kierunku cukrzycy należy przeprowadzać raz na 3 lata u każdej osoby powyżej 45. roku życia. Dodatkowo niezależnie od wieku, należy takie badanie przeprowadzać raz w roku u wszystkich osób, u których występuje co najmniej jeden czynnik ryzyka cukrzycy typu 2, jak choćby nadwaga definiowana jako wskaźnik masy ciała (BMI) powyżej 25 kg/m2, wywiad cukrzycy w rodzinie, mała aktywność fizyczna, nadciśnienie tętnicze, dyslipidemia i wiele innych – tłumaczy specjalista ze Szpitala Czerniakowskiego w Warszawie.
Profilaktyka zdrowotna to zestaw działań mających na celu zapobieganie chorobom, ich wczesne wykrycie lub hamowanie ich rozwoju, a badania profilaktyczne powinny być ściśle ukierunkowane.
Potrzebne jest indywidualne podejście, nie tylko z uwzględnieniem wieku i płci pacjenta, ale także biorąc pod uwagę wywiad rodzinny i czynniki ryzyka, styl życia pacjenta, to jest najważniejsze – podkreśla lekarz.
Lipoproteina (a) – nowość w profilaktyce chorób serca
Nowością w badaniach profilaktycznych, dostępnych w programie Ministerstwa Zdrowia, jest oznaczenie stężenia lipoproteiny (a), która jest niezależnym czynnikiem ryzyka rozwoju miażdżycy, a co za tym idzie, chorób sercowo-naczyniowych.
Ocenę stężenia lipoproteiny (a) warto wykonać przynajmniej raz w życiu, ponieważ jej stężenie jest uwarunkowane genetycznie, pozostaje niemal niezmienne przez całe dorosłe życie i określa ryzyko sercowo-naczyniowe – mówi nam ekspert. Jednakże programów, z których mogą korzystać pacjenci, jest znacznie więcej – dodaje.
Jak chronić się przed rakiem?
Warto wspomnieć o profilaktyce onkologicznej, bo w Polsce świetnie funkcjonują liczne takie programy profilaktyczne: badanie profilaktyczne u kobiet w kierunku raka sutka, czyli mammografia od 45 do 74 roku życia, którą możemy wykonywać co dwa lata.
Badania w kierunku HPV w profilaktyce raka szyjki macicy u kobiet od 25 do 64 roku życia w schemacie zazwyczaj co pięć lat czy badanie endoskopowe dolnego odcinka przewodu pokarmowego, czyli kolonoskopia w odpowiednich grupach wiekowych – wymienia lek. Kamil Wrzosek. Co ważne, pacjent nie potrzebuje skierowania na te badania.
Ciśnienie krwi i masa ciała pod domową kontrolą
Tym, co możemy kontrolować we własnych domach, są takie parametry jak ciśnienie tętnicze krwi i masa ciała. Jak często sprawdzać te wartości?
Jeśli chodzi o ciśnienie tętnicze krwi, to jeżeli pacjent nie ma rozpoznanego nadciśnienia tętniczego i nie ma czynników ryzyka, wystarczy raz w roku, nawet podczas rutynowej wizyty u lekarza – tłumaczy specjalista.
Jeżeli natomiast pojawiają się już dodatkowe czynniki ryzyka, jak choćby nadmierna masa ciała czy zaburzenia gospodarki węglowodanowej wówczas powinniśmy częściej dokonywać takich pomiarów, na przykład kilka razy w miesiącu. Jeśli nadciśnienie tętnicze jest już rozpoznane, to częstotliwość badania ustala lekarz, który zajmuje się pacjentem. Natomiast masa ciała powinna być oceniana, moim zdaniem, raz w tygodniu, z prostego powodu – widzimy tendencję, w którą stronę idziemy – radzi.
Lekarz podkreśla, że kilogramów nie przybywa nam z dnia na dzień, tylko stopniowo, przez wiele miesięcy, albo lat.
Najlepiej wybrać jeden stały dzień w tygodniu, rano na czczo dokonać takiego pomiaru, zapisywać wyniki – objaśnia. Ale warto też oceniać skład masy ciała, na przykład raz w miesiącu, bo sam wskaźnik np. BMI może być mylący. Dwie osoby o identycznym BMI mogą mieć zupełnie inne ryzyko metaboliczne, bo mają inny skład masy ciała – wyjaśnia Kamila Wrzosek.
Z nadwagi, a później otyłości, wynika bardzo wiele problemów zdrowotnych.
Nie tylko powikłania kardiometaboliczne jak zaburzenia gospodarki węglowodanowej, lipidowej, nadciśnienie tętnicze, ale też obturacyjny bezdech senny, choroba zwyrodnieniowa stawów i wiele innych – mówi nam Kierownik Pododdziału Endokrynologicznego Szpitala Czerniakowskiego w Warszawie. Najważniejsze jest indywidualne podejście do każdego pacjenta, bo każda historia jest inna.
Jak przygotować się do badań laboratoryjnych?
Lekarz dodaje, że przygotowanie do badań profilaktycznych należy zawsze ustalić z lekarzem.
Na przykład takie badania jak lipidogram, według obecnych standardów nie muszą być oznaczane na czczo, chyba że lekarz z konkretnego powodu, na przykład podejrzenia ciężkiej hipertrójglicerydemii, zaleci inaczej – mówi dr Wrzosek i przypomina, że na wyniki niektórych badań laboratoryjnych mogą wpływać przyjmowane leki i suplementy diety.
Prostym przykładem są powszechnie stosowane preparaty zawierające biotynę, która w większych dawkach może zaburzać wyniki niektórych badań wykonywanych metodami immunochemicznymi. Dotyczy to między innymi badań funkcji tarczycy – biotyna może powodować zaniżenie stężenia TSH oraz zawyżenie wyników FT4 i FT3, co może przypominać obraz nadczynności tarczycy.
Na pewno nie należy stosować przed badaniem specjalnej diety np. nagłego odstawienia węglowodanów, głodówek czy tak zwanego detoksu. Warto stosować normalną dietę, co najmniej dzień przed pobraniem krwi do badań nie spożywać alkoholu i unikać bardzo intensywnego wysiłku fizycznego oraz prawidłowo się nawodnić – radzi specjalista.
