RMF24 RMF FM RMF MAXX RMF CLASSIC RMF ON
RMF24

To nie lenistwo ani brak chęci. Na czym polega ADHD?

Autor: Publikacja: Dzisiaj, 21 listopada (09:00)

ADHD nie dotyczy wyłącznie dzieci i nie zawsze oznacza nadruchliwość widoczną dla otoczenia. U dorosłych może objawiać się m.in. trudnościami z koncentracją, organizacją codziennych spraw, regulowaniem emocji, a w efekcie też utrzymaniem pracy i relacji. O tym, kiedy warto rozważyć diagnozę oraz jakie formy wsparcia są dostępne, rozmawiamy z dr Kajetaną Foryciarz – specjalistką psychiatrii, chorób wewnętrznych i medycyny rodzinnej, która zajmuje się diagnostyką i leczeniem zaburzeń psychicznych z uwzględnieniem ADHD i spektrum autyzmu u dorosłych.

Chcesz widzieć więcej artykułów od RMF24? dodaj w Google
To nie lenistwo ani brak chęci. Na czym polega ADHD?
To nie lenistwo ani brak chęci. Na czym polega ADHD? /Shutterstock
  • ADHD to zaburzenie neurorozwojowe, które utrudnia kierowanie uwagą, kontrolowanie impulsów i organizację codziennych obowiązków.
  • Nie zawsze oznacza widoczną nadpobudliwość. Może przejawiać się m.in. rozproszeniem, zapominaniem, spóźnieniami, chaosem i trudnością w kończeniu zadań.
  • Dotyczy także dorosłych, a objawy mogą powodować problemy w pracy, nauce, relacjach i obniżać samoocenę.
  • Pomoc jest możliwa: diagnozę stawia lekarz psychiatra, a wsparcie może obejmować psychoedukację, psychoterapię, coaching, praktyczne strategie oraz farmakoterapię.
  • Najważniejsze informacje z kraju i ze świata znajdziesz na stronie głównej RMF24

Co to jest ADHD?

Mikołaj Wroński: Zacznijmy od nazwy. Co oznacza skrót ADHD?

dr Kajetana Foryciarz: Bezpośrednie tłumaczenie mówi, że jest to zaburzenie związane z deficytem uwagi i hiperaktywnością. To rozwinięcie nie do końca oddaje jednak istotę zaburzenia i traktujemy je raczej jak nazwę historyczną.

Wielu osobom ADHD dalej kojarzy się z niegrzecznym chłopcem, który nie może wysiedzieć na lekcji, a to sprawa dużo bardziej złożona. Jakie objawy daje to zaburzenie?

ADHD wiąże się z trudnością w kierowaniu uwagą. Uwaga przyczepia się do pewnych bodźców, a do innych nie może, i człowiekowi z ADHD bardzo trudno tym zarządzać, co utrudnia m.in. realizację własnych celów. Uwaga kieruje się w stronę tego, co urozmaicone, atrakcyjne i szybko nagradzane. Problem pojawia się, gdy korzyść jest odroczona: mózg osoby z ADHD znacznie słabiej reaguje na nagrodę odroczoną, nawet dużą. Taka osoba rozumie, że jeśli będzie oszczędzać, pojedzie na wymarzone wakacje, ale nie przekłada się to na motywację.

Pojawia się też problem z hamowaniem reakcji, czyli zarówno impulsywne działanie, jak i trudność w regulowaniu emocji.

Czy objawy ADHD mogą inaczej wyglądać u kobiet i dziewczynek niż u mężczyzn i chłopców?

Tak, badania to potwierdzają. U dziewczynek zwykle mniej widoczna jest nadruchliwość, a częściej pojawiają się trudności z koncentracją. U kobiet objawy mogą się też nasilać pod wpływem wahań hormonalnych, np. przed miesiączką czy w okresie okołomenopauzalnym.

Znaczenie mają także społeczne i rodzinne wzorce wychowania. Dziewczynki mają zwykle mniejsze przyzwolenie na hiperaktywność niż chłopcy. Dziewczynka, która jest za swoją żywiołowość karana lub zawstydzana, może nauczyć się tłumić nadruchliwość, ale odbywa się to ogromnym kosztem emocjonalnym, który burzy poczucie własnej wartości i pewność siebie.

ADHD nie zawsze oznacza osobę, która jest ciągle w ruchu. Może też dotyczyć kogoś, kto „odpływa” podczas rozmowy albo ma trudność z utrzymaniem uwagi, prawda?

Tak, zdecydowanie. Tradycyjnie mówiło się o trzech podtypach ADHD: z przewagą zaburzeń uwagi, z przewagą nadruchliwości i impulsywności oraz mieszanym. Obie współczesne klasyfikacje, ICD-11 Światowej Organizacji Zdrowia i amerykańska DSM-5, mówią dziś nie o podtypach, ale o „prezentacjach” ADHD, bo obraz objawów u tej samej osoby może się zmieniać z wiekiem i w zależności od sytuacji. U dorosłych nadruchliwość często ma bardziej wewnętrzny charakter: to poczucie ciągłego niepokoju, trudność z wyciszeniem się albo natłok myśli. Często towarzyszy temu trudność w regulowaniu emocji, choć nie jest ona formalnym kryterium rozpoznania. Z kolei osoba, u której dominują trudności z uwagą, może gubić wątek rozmowy czy nie nadążać za dyskusją w grupie. Z zewnątrz bywa to odbierane jako brak zainteresowania, choć taka osoba często bardzo chce słuchać i uczestniczyć w rozmowie.

Znamy przyczyny tego zaburzenia?

Badania wciąż trwają. Najlepiej potwierdzone są czynniki genetyczne, odziedziczalność ADHD szacuje się na ok. 70–80 proc. , a rodzinne występowanie cech neuroatypowych jest wyraźne. Znane są też czynniki ryzyka związane z okresem ciąży i porodu, np. wcześniactwo, bardzo niska masa urodzeniowa czy ekspozycja na alkohol w ciąży. Nie powodują go natomiast szczepienia, słodycze ani gry komputerowe. Na to, jak bardzo ktoś odczuwa trudności na co dzień, wpływa też środowisko, wsparcie bliskich, poczucie bezpieczeństwa czy praca zgodna z zainteresowaniami.

Użyła Pani określenia „neuroatypowość” . To znaczy, że ADHD to po prostu inny sposób działania mózgu?

Tak. Podstawowa budowa mózgu jest podobna u wszystkich ludzi, a różnice dotyczą m.in. połączeń między jego obszarami i tego, jak sprawnie przekazują one informacje. W badaniach dużych grup widać też niewielkie różnice w wielkości niektórych struktur mózgu, ale nie pozwalają one ocenić pojedynczej osoby. Dlatego żadne badanie obrazowe ani EEG nie pozwala stwierdzić, czy ktoś ma ADHD. Taki sposób funkcjonowania układu nerwowego dotyczy mniejszości, ADHD występuje u ok. 2,5–4 proc. dorosłych, dlatego mówi się o neuroatypowości.

Życie z ADHD

Z jakimi problemami najczęściej przychodzą do pani pacjenci z ADHD?

Osoby z ADHD zgłaszają się po pomoc przede wszystkim z powodu konsekwencji objawów, czyli tak zwanych szkód życiowych. Mogą mieć trudności z ukończeniem edukacji, dotrzymywaniem terminów czy utrzymaniem pracy i bliskich relacji. Pracę często tracą nie dlatego, że chcą ją zmieniać, ale dlatego, że szybko przestają być w stanie w niej funkcjonować.

Warto jednak pamiętać, że hiperaktywność nie zawsze oznacza ADHD. Część osób ma po prostu żywy temperament i dobrze funkcjonuje w swoim stylu życia. W ADHD kluczowe jest to, że objawy realnie utrudniają codzienne funkcjonowanie i często powodują cierpienie. U dorosłych nadruchliwość może się przejawiać np. trudnością w dłuższym siedzeniu na spotkaniu czy nawet podczas filmu.

Do diagnozy trafiają również osoby leczone z powodu depresji czy zaburzeń lękowych. Zdarza się, że osoby z ADHD próbują regulować koncentrację, energię i motywację dużymi ilościami kawy, napojów energetycznych albo innych substancji, a wieczorem sięgają po kolejne, które mają pomóc im się wyciszyć. W ten sposób często dochodzi do nadużywania substancji psychoaktywnych, a nawet uzależnień.

W jaki sposób objawy ADHD utrudniają budowanie relacji?

Osoba z ADHD ma wiele wyzwań w codziennym funkcjonowaniu. One mogą być trudne dla niej samej, ale bywają też uciążliwe dla bliskich. Przykładem jest ciągłe odkładanie rzeczy w różnych miejscach i gorączkowe szukanie ich tuż przed wyjściem. Znam panią, która w 37-metrowym mieszkaniu nieustannie szukała torebki. Osobie bez ADHD może się wydawać, że w dwóch pokojach z kuchnią nie jest trudno coś znaleźć. Tymczasem osoba z ADHD może przechodzić obok tej torebki kilka razy i jej nie widzieć, jeśli aktywnie sobie jej nie wyobrazi.

Do tego dochodzi tak zwana ślepota czasowa, czyli trudność z automatycznym oszacowaniem czasu. Osoba z ADHD może mieć wrażenie, że ma jeszcze mnóstwo czasu, a potem nagle okazuje się, że trzeba się ubrać, wyjść z domu, dojść do garażu i jeszcze wyjechać. Nawet jeśli robi to codziennie, może znowu o którymś z tych etapów nie pomyśleć.

Dla bliskich taki powtarzający się schemat bywa trudny. Mogą zacząć się zastanawiać, czy spóźniając się, ta osoba robi im na złość albo czy w ogóle można na niej polegać. Tymczasem w ADHD chodzi o ograniczenie funkcji wykonawczych - to mocne określenie, ale ważne, bo ADHD bywa nazywane „supermocą”. Tymczasem kryterium jego rozpoznania jest przecież ograniczenie funkcjonowania, któremu często towarzyszy cierpienie, więc to nie jest coś, co ułatwia życie.

Tych utrudnień jest więcej. To może być zapominanie o zobowiązaniach, niewywiązywanie się z prostych domowych spraw, gubienie kluczy, telefonu czy okularów. Każdemu może się to zdarzyć, ale w ADHD problem jest często notoryczny. Nawet gdy bliscy wiedzą, z czego to wynika, często nie jest im łatwo.

To wszystko może prowadzić do powstania schematu, w którym osoba z ADHD jest nadmiernie wyręczana albo kontrolowana. Jedna strona staje się przeciążona, a druga może tracić poczucie sprawczości i partnerstwa. To z kolei rodzi konflikty i kolejne trudności.

A jak to wygląda w pracy?

Osoba z ADHD tęskni za spokojem ale bardzo źle znosi monotonię. To, co jest powtarzalne i każdego dnia wygląda tak samo, może być dla niej nie do wytrzymania. Podczas zebrania, na którym brakuje stymulacji, może się nie tylko „wyłączyć”, ale nawet zasnąć. Wynika to z trudności w regulowaniu poziomu czujności: brak silnych bodźców działa trochę jak przebywanie w ciemnym i cichym pokoju. Częsta senność w ciągu dnia wymaga jednak także sprawdzenia, czy nie występują zaburzenia snu, które często współwystępują z ADHD, albo schorzenia somatyczne.

Kolejną trudnością jest impulsywność. Osoba z ADHD może coś powiedzieć, zanim zdąży się zastanowić, a jeśli zdarza się to wobec przełożonych, z czasem prowadzi do problemów. Szczególnie trudno jest, gdy nie wie ona o swojej diagnozie i myśli: „Taki już jestem, próbuję, ale nie potrafię inaczej”. Dlatego diagnoza jest ważna nie po to, by się usprawiedliwiać, ale żeby zacząć szukać sposobów radzenia sobie z tymi trudnościami.

Podsumowując, po czym poznać, że warto pomyśleć o diagnozie w kierunku ADHD?

Nie ma jednego objawu, który przesądza o ADHD, a podobne trudności mogą mieć różne przyczyny. Warto jednak skonsultować się z lekarzem lub psychologiem, jeśli pewne problemy powtarzają się od lat, utrudniają codzienne funkcjonowanie i mimo starań trudno nad nimi zapanować. Może chodzić np. o chroniczny chaos, częste spóźnienia, gubienie rzeczy, zapominanie o ważnych sprawach, błędy z nieuwagi czy impulsywne reakcje. Sygnałem mogą być też powtarzające się kłopoty w pracy i relacjach, poczucie, że nie wykorzystuje się własnych możliwości, a nawet częste mandaty, stłuczki czy ryzykowna jazda samochodem.

Diagnoza ADHD

Jak przebiega diagnostyka w kierunku ADHD?

Rzetelna diagnoza ADHD to znacznie więcej niż wypełnienie kwestionariusza. To szczegółowa analiza funkcjonowania człowieka od dzieciństwa do dziś: w szkole, w rodzinie, w pracy, w relacjach, w różnych okresach i sytuacjach życiowych.

Diagnostyka w kierunku ADHD musi być elementem pełnej diagnostyki psychiatrycznej. Osoby z ADHD najczęściej mają co najmniej jedno współistniejące zaburzenie psychiczne, np. depresję, zaburzenia lękowe czy zaburzenia związane z używaniem substancji psychoaktywnych, najczęściej alkoholu czy marihuany. Takie zaburzenie może w pierwszej kolejności wymagać leczenia. Lekarz musi uwzględnić także ogólny stan zdrowia, bo choroby somatyczne i przyjmowane leki mogą wpływać na koncentrację, energię i nastrój. Pytamy o rytm pracy, odpoczynek i sen. I wreszcie szukamy odpowiedzi na pytanie, dlaczego pacjent przychodzi właśnie teraz: w jakim jest momencie życia i z czym się mierzy, bo to często zmienia cały obraz.

Potrzebna jest też perspektywa z zewnątrz: rozmowa z kimś, kto znał pacjenta w dzieciństwie albo zna go od wielu lat, oraz analiza dokumentacji wcześniejszego leczenia, opinii psychologicznych czy świadectw szkolnych. Bardzo dobrze, jeśli diagnoza obejmuje też konsultacje psychologiczne, bo perspektywa psychologa jest w tym procesie bezcenna.

Rzetelna diagnoza siłą rzeczy wymaga czasu. Sam ustrukturyzowany wywiad w kierunku ADHD trwa nie mniej niż 90 minut, a to tylko jeden z elementów całego procesu. Zwykle jest to więc co najmniej kilka wizyt u psychiatry, a często też u psychologa.

Rozpoznanie stawia lekarz psychiatra, który może też samodzielnie przeprowadzić cały proces diagnostyczny. Opinia psychologiczna może wskazywać, że kryteria ADHD są spełnione, ale sama w sobie nie jest rozpoznaniem w sensie medycznym. Niestety zdarzają się placówki, w których diagnoza opiera się wyłącznie na kwestionariuszu, a lekarz w 15 minut przepisuje wynik i wystawia receptę. Jeśli trudności pacjenta mają inne źródło niż ADHD, leki mogą mu wręcz zaszkodzić i nasilić objawy.

Czy z diagnozy ADHD można skorzystać w ramach NFZ?

Profesjonalna diagnoza ADHD wymaga dobrze przygotowanych i przeszkolonych specjalistów, a także czasu. Jeśli poradnia ma takich specjalistów i może przeznaczyć na cały proces odpowiednio dużo czasu, jest to możliwe. Warto zapytać w wybranej placówce, jak u nich wygląda diagnostyka ADHD.

Ile taka diagnoza może kosztować na rynku prywatnym?

Trudno podać jedną kwotę, bo wszystko zależy od tego, z ilu wizyt składa się diagnoza i ilu specjalistów bierze w niej udział. Jej koszt jest zwykle wielokrotnością ceny pojedynczej konsultacji. Na rynku pojawiają się też pakiety diagnostyczne w kierunku ADHD i warto sprawdzić, co zawierają. Jeśli obejmują pełną diagnostykę psychiatryczną i psychologiczną, to dobre rozwiązanie. Jeśli jednak ograniczają się do wywiadu nastawionego wyłącznie na ADHD, łatwo o diagnozę niepełną, niecelną albo pochopną. Lepiej więc patrzeć nie tylko na cenę, ale przede wszystkim na to, za co się płaci.

Rozumiem, że nie zawsze jest tak, że pacjent przychodzi na kilka wizyt i wychodzi z rozpoznaniem.

Pacjenci chcą wiedzieć, na co się nastawić, co w pełni rozumiem, ale nie zawsze da się to przewidzieć. Bywa, że lekarz już na pierwszej wizycie rozpoznaje inne poważne problemy, którymi trzeba się zająć w pierwszej kolejności. Może też być tak, że trudności typowe dla ADHD mają zupełnie inne podłoże, np. pacjent gubi rzeczy, zapomina o ważnych sprawach i nie może się skoncentrować z powodu silnego lęku. Wtedy trzeba rozbudować diagnostykę albo zacząć od ustabilizowania innych objawów. Celem nie jest samo rozpoznanie ADHD, tylko określenie, w czym temu człowiekowi trzeba pomóc i jak zrobić to najlepiej.

Czy pacjent powinien się jakoś przygotować do wizyt diagnostycznych?

Żadne szczególne przygotowanie nie jest konieczne. Jeśli jednak pacjent ma dokumenty z dzieciństwa, np. opinie psychologiczne, dokumentację z poradni psychologiczno-pedagogicznej czy opisowe świadectwa z pierwszych klas szkoły podstawowej, warto je zabrać, bo objawy ADHD pojawiają się już w dzieciństwie. Ważna może być też rozmowa z osobą, która dobrze znała pacjenta w dzieciństwie, np. rodzicem, a w przypadku osób starszych z kimś, kto zna go od wielu lat, np. dorosłym dzieckiem.

Wsparcie w ADHD

Załóżmy, że diagnoza potwierdziła ADHD. Co dalej?

Celem jest pomoc w radzeniu sobie z ograniczeniem funkcji wykonawczych. Służą do tego przede wszystkim leki, ale też psychoedukacja, psychoterapia, coaching ADHD i wsparcie bliskich.

Jakie znaczenie mają psychoedukacja i psychoterapia?

Psychoedukacja pomaga lepiej zrozumieć własne objawy i nauczyć się praktycznych sposobów radzenia sobie z codziennymi sprawami. Może mieć formę np. cyklu 10–12 spotkań.

Dłuższą i bardziej pogłębioną formą wsparcia jest psychoterapia. Najlepiej udokumentowaną skuteczność w ADHD ma terapia poznawczo-behawioralna. Praca dotyczy nie tylko organizacji życia, ale też m.in. niskiej samooceny, lęku, obniżonego nastroju, regulacji emocji i relacji z innymi. Przy nasilonych trudnościach z regulacją emocji pomocna może być terapia dialektyczno-behawioralna. Niezależnie od nurtu ważne jest, by terapeuta dobrze rozumiał ADHD. Traktowanie spóźnień czy innych trudności wyłącznie jako „oporu w terapii” może pogłębiać wstyd i poczucie niezrozumienia pacjenta, a więc dodatkowo mu szkodzić.

A coaching i wsparcie społeczne?

Coaching korzysta z zasobów, które dana osoba już ma, i pomaga dorosłym, którzy pracują lub się uczą, ale mają trudność z organizacją albo z konkretnymi sytuacjami zawodowymi. Ważne, by prowadził go coach z solidnym, wieloletnim przygotowaniem, korzystający z superwizji i przeszkolony w coachingu ADHD. Badań jest wciąż niewiele, ale w praktyce bywa to bardzo pomocne.

Ważne jest też wsparcie bliskich oraz dostosowania w domu i w pracy, jeśli są możliwe i nie dezorganizują życia innych. Pomagają one osobie z ADHD lepiej wykorzystać swoje możliwości, z korzyścią dla wszystkich.

Przejdźmy do leków. ADHD nie da się wyleczyć w całości, prawda?

U części osób objawy z wiekiem słabną, a za pomocą leków można je ograniczyć. Lubię porównywać leki na ADHD do okularów, one nie naprawią wady wzroku, ale nosząc je, widzimy lepiej. Leki działają jak proteza, nie usuwają podstaw problemu, ale ograniczają jego skutki. Stosuje się zarówno leki stymulujące, jak i niestymulujące, z reguły te pierwsze.

Leki stymulujące wzbudzają też najwięcej emocji. Jakie to substancje i czy grożą uzależnieniem?

Warto wiedzieć, że u osób z nieleczonym ADHD występuje większa tendencja do uzależnień, a badania wskazują, że odpowiednio dobrane leczenie wiąże się ze zmniejszeniem tego ryzyka.

Lekami psychostymulującymi stosowanymi w ADHD są metylofenidat i pochodne amfetaminy. Jeśli przyjmuje się je zgodnie z zaleceniami lekarza, ryzyko uzależnienia jest minimalne. Najwyższe ryzyko nadużywania dotyczy preparatów o natychmiastowym uwalnianiu, które szybko wywołują efekt i równie szybko przestają działać, więc trzeba często przyjmować kolejne dawki. W lekach o przedłużonym uwalnianiu substancja czynna uwalnia się powoli, więc ryzyko wystąpienia efektu euforii jest jeszcze mniejsze. Żaden lek nie jest jednak pozbawiony działań niepożądanych, dlatego leczenie musi przebiegać pod ścisłym nadzorem lekarskim.

Jakie to mogą być działania niepożądane?

Najczęstsze to zmniejszenie apetytu, trudności z zasypianiem, bóle głowy, suchość w ustach czy niepokój. Leki psychostymulujące mogą też obciążać układ krążenia, u części pacjentów podnoszą ciśnienie i tętno. Dlatego przed rozpoczęciem leczenia trzeba zebrać wywiad w kierunku chorób serca oraz zmierzyć ciśnienie i tętno, a w trakcie leczenia regularnie je kontrolować. Ryzyko ograniczają też regularna, umiarkowana aktywność fizyczna, odpowiednia ilość snu i rezygnacja z substancji psychoaktywnych.

Lek powinien poprawiać możliwość świadomego zarządzania uwagą, a nie powodować wyłącznie nadmiernego pobudzenia czy poczucia „rozpierającej” energii. Jeśli tak się dzieje, należy koniecznie skonsultować to z lekarzem.

Rozmowy z ekspertami i ekspertkami zajmującymi się zdrowiem psychicznym publikujemy co dwa tygodnie w ramach cyklu „W czym może pomóc?”.


Źródło: RMF24

Najważniejsze Fakty

Zobacz również