Pan Bóg i Diabeł, Życie i
najpierw rzucaliby kości o to, kto ma decydować o naszym losie, a potem zwycięzca tej rozgrywki kształtowałby nasze działania według reguł aleatorycznych. Kto by zrozumiał sens swojego ziemskiego bytowania, jeśli poddawane byłoby na okrągło takim procedurom? Może dlatego nasze życie przypomina często "sen wariata, śniony nieprzytomnie"? Może wszystko w naszym życiu jest poddawane takim operacjom, a odczytać je mógłby od czasu do czasu ktoś niesłychanie przenikliwy? Spróbujmy to sobie wyobrazić - w dużo mniejszej skali- w tym hipertekscie, zbudowanym na podobnych zasadach podwójnego kodowania. Znalazłem na to dwoiste szyfrowanie odpowiednią formułę językową; oto ODMIANA PRZEZ PRZYPADKI : ODMIAN PRZEZ PRZYPADEK. Wyobraź sobie działania gramatyczne poddane dodatkowym regułom losowym. Tak właśnie tworzyłem model poniższego wpisu. Wymyśliłem kod, któremu poddałem następstwo faktów, a raczej arte-faktów tygodnia, bo są to szczególne wydarzenia- z marginesu debaty publicznej, moje prywatne objawienia po spotkaniach z wybitnymi ludźmi i wyjątkowymi książkami, o których nie mówi się głośno w rozpolitykowanych czy raczej destrukcyjnie rozpalikotowanych mediach. Poniższy ciąg moich skojarzeń, uporządkowany potem według arbitralnej zasady, tworzy ukryte literowe HASŁO WPISU. Kto pierwszy rozwiąże tę moją szaradę i umieści rozwiązanie na forum poniżej- otrzyma cenną nagrodę książkową.
(Aktualizacja: Szarada została już rozwiązana.
Patrz -----> FORUM -----> 2009-05-03 14:20 | Kasia)
VII. Następstwo przypadków
7. Wołacz: o odmiany przez przypadek!
2.Dopełniacz: odmian przez przypadek
5.Narzędnik: odmianami przez przypadek
1.Mianownik: odmiany przez przypadek
6.Miejscownik:odmianach przez przypadek
3.Celownik: odmianom przez przypadek
4.Biernik: odmiany przez przypadek
II. Yoyodyne bis - korporacja dziś
Siedzieliśmy w trójkę we wtorek rano przy naszych dwóch magicznych czarnych skrzyneczkach w krakowskim newsroomie RMF FM:
(wydawca dnia),
(wydawca pasma 10.00-14.00) i ja –skromny prezenter radiowy. Takie niewielkie metalowe pudło z wysuniętym mikrofonem i przyciskami oznaczonymi nazwami miast w Polsce i na świecie (tam gdzie są oddziały RMF FM) od samego początku mojej pracy w tym radiu wywołuje we mnie niemal nabożny szacunek i jakby dziecięcą ciekawość.
To niesłychane, że tak się możemy słyszeć, oddaleni od siebie o setki i tysiące kilometrów. Jeśli wszystko działa tak jak należy (czasem zdarzają się usterki, różne szumy- białe czy różowe) możemy do siebie mówić (wydawcy i reporterzy) jakbyśmy siedzieli obok siebie. To tajemnicze łącze zawsze przypomina mi maszynę opisaną przez amerykańskiego pisarza
w jego słynnej powieści z 1966 roku zatytułowanej „49 idzie pod młotek”:
==============
”Koteks rozejrzał się bacznie i przysunął bliżej krzesło.
- Słyszała pani o maszynie Nefastisa?- Edypa otworzyła szeroko oczy.- No więc wynalazł ją John Nefastis. Mieszka teraz w Berkeley. John to facet, który ciągle jeszcze sam robi wynalazki. O, proszę, mam tu kopię patentu. – Wydobył z szuflady odbity na ksero plik papierów. Rysunki przedstawiały pudło z umieszczoną na ściance fotografią brodatego mężczyzny w wiktoriańskim surducie. Z wierzchu pudła wychodziły dwa tłoki połączone z wałem korbowym i kołem zamachowym.
- Ten z brodą, kto to?- zapytała.
, brzmiała odpowiedź Koteksa, słynny szkocki uczony, który przedstawił niegdyś ideę maleńkiej istotki, tak zwanego
. Demon miał siedzieć w pudełku i sortować molekuły powietrza, poruszające się wewnątrz z najróżniejszymi przypadkowymi prędkościami, na prędkie i powolne. Prędkie molekuły miały mieć oczywiście więcej energii. Jeśliby zgromadzić je w jednym miejscu, otrzymałoby się region o wyższej temperaturze. Taką różnicę temperatur wewnątrz pudła można byłoby wykorzystać do skonstruowania prostego silnika, a ponieważ demon siedziałby sobie tylko i sortował, do napędu urządzenia nie trzeba byłoby żadnej pracy z zewnątrz. Naruszałoby się w ten sposób drugie prawo termodynamiki, otrzymując coś z niczego, tak jak w perpetuum mobile.
- Sortowanie to nie praca?- roześmiała się Edypa. – Niech pan tak powie na poczcie, a dadzą panu młotkiem w głowę, wsadzą pana do worka i wyślą do Fairbanks na Alasce nawet bez nalepki ‘Nie rzucać’.
- To praca umysłowa – wyjaśnił Koteks – nie zaś praca w sensie fizycznym czy termodynamicznym.
Przeszedł do objaśniania, skąd bierze się w maszynie Nefastisa najprawdziwszy demon Maxwella. Trzeba się tylko wpatrywać w fotografię Maxwella na pudle i koncentrować na jednym z cylindrów, lewym albo prawym. Na życzenie demon podnosi w nim temperaturę, powietrze rozszerza się i popycha tłok. Najlepsze rezultaty daje popularna fotografia wydana przez Towarzystwo Krzewienia Wiedzy Chrześcijańskiej, która przedstawia prawy profil Maxwella.”
==============
Zwykle przy porannym raporcie prowadzonym przez naszą czarną radiową skrzynkę nie wpatruję się w prawy profil na portrecie Maxwella. Na ekranie komputera przewijam różne hiperteksty. Od czasu do czasu jednak zaglądam w przerwach do mojego dzienniczka internetowego, gdzie od miesięcy testuję przeróżne twórcze strategie: z włączaniem elementów przypadku oraz zbiorowej kreatywności. Może sobie pochlebiam, ale mam niejasne wrażenie, że właśnie to moje intensywne wpatrywanie się we własny blog doprowadziło do nagłego poruszenia się tłoka Faktów we wtorek.
Przy porannej odprawie Maciej Grzyb – reporter z Krakowa- raportował nam o rozpoczynającym się w tym mieście kursie pisania powieści. Temat jak temat, nie pierwsza i nie ostatnia to
, że ktoś za pieniądze może nas tego nauczyć. Blanka rzuciła myśl, że może sami napisalibyśmy powieść na antenie. W to mi graj! Szybko ruszyła lawina pomysłów: jak i co napiszemy, z udziałem słuchaczy czy bez ich udziału. Do naszej debaty w czworokącie – Blanka, Piotrek, Maciek i ja dołączył niespodziewanie Piąty Element – Tomek Skory, który pojawił się w newsroomie. Z dyskusji -metodą prób i błędów narodził się plan. Spisałem schemat tej opowieści radiowej w odcinkach, zastosowałem przy nim doświadczenia z podobnych wcześniejszych działań z
w moim dzienniczku, wymyśliłem dwuznaczny tytuł powieści „W wolnych chwilach” oraz rzuciłem pierwsze zdanie na antenie, zaczyn historii, która przekazywana dalej od reportera do reportera, od miasta do miasta, miała rozwijać się spontanicznie. No i rozwinęła się tak niespodziewanie, że
V. Hipoteza nowego JA zbiorowego
Tak wiele jest przypadkowości w naszych działaniach! Pomysły zwykle rodzą się na styku: pstryk!, spontanicznie, od słowa do słowa. Kilka osób coś wspólnie planuje i nagle rodzi się idea i od tego pierwszego impulsu rozwija się dalej, płynie prąd twórczej energii: przez etap chaotycznego błądzenia pośród przeróżnych opcji, wybór ostatecznej drogi, żmudną realizację konkretnego schematu, po ostateczny efekt na antenie RMF FM. Kto jest autorem tak zrealizowanego dzieła? Odpowiedź jest trudna, bo nie zawiera się w jednym prostym stwierdzeniu: to ja, to ona. W grę wchodzi raczej jakieś MY, podmiot zbiorowy.
Taki mnogi autor mógłby używać śmiesznej dzisiaj formy
. Wikipedyczne hasło opisujące taki sposób wyrażania myśli cytuje antyfeministyczne zdanie Ottona Weiningera ( "Że kobieta nie uznaje zasady racji, na to zwróciliśmy już uwagę."), ale przecież nie chodzi o treść zdania a o jego formę- użycie czasownika w pierwszej osobie liczby mnogiej przez pojedynczego autora. Dlaczego Weininger –ten skrajny indywidualista (mizogin i Żyd antysemita)- napisał ”zwróciliśmy uwagę” zamiast ”zwróciłem uwagę” to jego sprawa, zagadkę zabrał dawno ze sobą do grobu ; mnie żywo interesuje odwrotna sytuacja: jak przemawiać w pierwszej osobie w imieniu podmiotu zbiorowego.
Pierwsza zasada, która spontanicznie przychodzi mi do głowy to: Nie warto trzymać się ściśle granic własnego ‘ja’. Należałoby raczej przekłuć spuchnięty pęcherz ‘ego’ i rozpuścić zawartość w roztworze zbiorowości. Problem w tym, że współczesne korporacje, mimo, że są ciałami zbiorowymi, oceniają zwykle nie grupy osób a poszczególną osobę. To na podstawie szczegółowych indywidualnych statystyk oraz zbiorów opinii kształtują obraz pracownika i decydują o jego dalszej promocji lub degradacji. W ten sposób tworzy się bardzo dynamiczny układ, pełen wewnętrznych napięć prowadzących do częstego iskrzenia. Raz te spięcia są bardzo twórcze, innym razem doprowadzają tylko do pustych i suchych wyładowań złej energii. Podejrzewam, że i to jest wpisane w korporacyjną logikę.
Morał:
Coraz mocniej ja jako ja wierzę w ja jako my. Coraz mocniej? Ja jako ja?
I. Początki (miłe złego)
Maj rozpocząłem od jednej z moich najważniejszych dotychczasowych rozmów radiowych. Tak ją oceniam dzisiaj- po trzech dniach. Pierwszego maja przeprowadziłem długi wywiad z
. Pisarz i tłumacz Thomasa Pynchona odpowiadał na moje pytania w Warszawie - zadawałem je przez łącze satelitarne z krakowskiego studia pod Kopcem Kościuszki. I było tak jakbyśmy siedzieli obok siebie - jak w maju 2001 roku przy kawiarnianym stoliku w Norymberdze- choć tym razem się nie widzieliśmy. Byliśmy tylko głosami, które bohater Pynchona - Wendell "Mucho" Maas, mąż Edypy, prezenter radiowy łykający LSD- mógłby rozłożyć w głowie na czynniki pierwsze:
Moje fascynacje „49 idzie pod młotek” Pynchona datują się na połowę lat osiemdziesiątych. I też nie są do końca moje, raczej mojo-twoje, Przemku. Na numer „Literatury na świecie” poświęcony twórczości tajemniczego amerykańskiego pisarza zwrócił mi uwagę Przemysław Radziszewski -mój kolega ze szkolnej ławy w nowohuckim XII LO. Od razu wiedzieliśmy, że Pynchon to musi być Ktoś: samotny twórca, stroniący od dziennikarzy, chroniący się za parawanem milczenia przed opinią publiczną, piszący prozę pełną zagadkowych symboli nowoczesności, powiązanych sieciami śmiałych asocjacji. Pynchon od razu stał się naszym artystycznym i życiowym patronem.
Ja w tym czasie pisałem raczej wiersze niż prozę- poezja nie wyskoczyła mi jednak z głowy po lekturze szkolnych wieszczów, inspirowałem się raczej psychodelicznymi tekstami Beatlesów z okresu „Revolver” czy „Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band", pełnymi hippisowskich akronimów („Lucy in the Sky with Diamonds”) czy cytatów z “kwasowego” rewolucjonisty
. Przemek pisał absurdalne opowiadanka (‘jarał’ go
- lider wczesnych Pink Floydów) i groteskowe dramaty inspirowane „Królem Ubu”
... rozsłonecznionych parków rosnących gęstą maskującą czapą z gałęzi i listowia na ruinach ceglanych fortyfikacji pamiętających czasy pierwszej wojny światowej, spękanych w hieroglify asfaltowych szkolnych dziedzińców i szeleszczących chaszczy na tyłach garaży, starych ogródków jordanowskich skrytych w podwórkach socrealistycznych kamienic, osiedlowych mateczników z porzuconymi kręgami z betonu, znaków ryby malowanych olejną farbą na chodnikach, symboli prowadzących przez półokrągłe bramy do ‘zakrystii’ sklepu pachnącego Śródziemnomorzem’. Preferowaliśmy wszystko, co nawiedzone i dwuznaczne, jak osobiste dopiski na marginesach ksiąg telefonicznych i jak żetony do telefonu ze znakiem trąbki. Przysiągłbym, że choć raz ujrzałem na jej końcu T.Ł.U.M.I.K.: Tajemnice Łudzą Ukazując Możliwości Innego Kojarzenia.
VI.Otwarcie pudełka Maxwella
Chińskie pudełko zapałek z wierszem w środku pierwszy raz pokazał mi Zenon Fajfer. Staliśmy któregoś wieczoru pod koniec zeszłego roku przed szklaną gablotą w Czytelni Liberatury Małopolskiego Instytutu Kultury przy Karmelickiej w Krakowie i rozmawialiśmy o ‘teledyskach’ zmontowanych przez Michała Kowalewskiego. Wideoklipy były obrazową wersją moich czyTańców wokół dzieł liberackich, które Zenon wydał w serii Ha!Artu. Cieszyłem się bardzo z rezultatu; wielką radość sprawiało mi zwłaszcza uczestniczenie w projekcie omawiania utworów, które krążyły wokół problematyki przypadku w dziele literackim. Mam tu na myśli zwłaszcza
Stéphane Mallarmé oraz
Raymonda Queneau. Zenon wyciągnął wówczas to pudełko zapałek z ukrytym w nim kawałeczkiem złożonego mikro-pergaminu z chińskimi ideogramami. W ten sposób udowodnił mi, że liberatura- literatura wyzwolona z ograniczeń gutenbergowskiego modelu książki- kwitnie także na Dalekim Wschodzie.
Okazało się wkrótce, że autorką tego bardzo oryginalnego wiersza jest
mieszkająca w Krakowie chińska poetka z Tajwanu, prywatnie partnerka życiowa naszego znajomego - krakowskiego performera
. Cała sieć (przypadkowych?) osobowych powiązań!
Jakby czas naszego życia wypełniały czasowniki w różnych osobach w liczbie pojedynczej, mnogiej i "mieszanej". O szczegółach poetyckiego przedsięwzięcia Wei miałem się dowiedzieć parę miesięcy później na jej porywającym wykładzie w Małopolskim Instytucie Kultury. Chłonąłem jej słowa jak gąbka wrzucona nagle do wody w Cieśninie Tajwańskiej, zafascynowany kreatywnością i pomysłowością
z Wyspy. Wei -wspaniałą, czystą polszczyzną - świetnie przygotowana do swojego performansu, najpierw wyjaśniała widzom i słuchaczom tajemnice chińskich ideogramów aby na koniec omówić kilka najciekawszych -jej zdaniem- tomów poetyckich ostatnich lat. Oprócz wierszy samej Wei, które uderzyły mnie swobodą i bezkompromisowością, z ogromnym zainteresowaniem wertowałem inne dzieła. Przeglądałem książki poety i reżysera
-autora tomu o wybuchowym tytule "Bomba domowej roboty" składającego się z jego wierszy i drzeworytów wykonanych przez przez eksperymentalną artystkę
W większości tych utworów zaprezentowanych przez Wei -artyści włączali element PRZYPADKU do procesu twórczego, a w przypadku działań w wirtualnej sieci www zapraszali internautów do współkszałtowania wersów, zamieszczając na stronach ankiety i kwestionariusze. Odpowiedzi przypadkowych ludzi wchodziły potem w skład takich dzieł otwartych. Kiedy kilka tygodni później zaprosiłem Wei i Pawła do newsroomu pod Kopcem Kościuszki, spędziliśmy parę dobrych chwil na takich poetyckich zabawach - przyjemnych i pożytecznych. A efektem ich wizyty była nie tylko rozmowa, zarejestrowana w studiu ...
... ale i utwór muzyczny, wynik podwójnego przypadku.
III.Następstwa uważnego nasłuchiwania wywiadu
Tak się jakoś dziwnie złożyło, że recytacja Wei wpadła w ucho naszemu producentowi Bartłomiejowi Niedźwiedzkiemu. Zafascynował go timbr głosu poetki i samo brzmienie języka chińskiego. Bartek pociął nagranie na kawałki i zmontował je według własnych reguł ("na ucho") i podłożył własną elektroniczną kompozycję klubową w stylu progressive-trans. Przypomniał mi w ten sposób stare dobre lata Technikum Mechanizacji Muzyki:
Bartek nie zakonotował, że sam wiersz Wei powstał według podobnych aleatorycznych zasad montażu. Tajwańska poetka pocięła swoje wcześniejsze teksty i złożyła je na zasadzie collage'u. Tak powstała ta "Podróż na Cyterę":
==============
Lin Wei-Yun
Podróż na Cyterę
Czasem wykonuję pewien rodzaj bezdźwięcznego monologu
aby obejść jej zbyt długi uśmiech
Młodość została wysrana
Złota rybka w deszczu
rozdziela się
w rozdrażnieniu starego zegara
Szanuję
strukturę randki
==============
IV. Czarny Pierrot
Od dawna fascynują mnie działania losowe. Łowię wszelkie sygnały aleatoryczne. Słyszę wciąż grzechot kości (do gry). Kilka dobrych lat temu zafasynowała mnie na przykład
- pochodząca jeszcze ze Średniowiecza forma wiersza, w którym zamiast rymów na końcu wyrazów, 'rymują' się całe wyrazy, w kolejnych sześciu sześciowersowych strofach i siódmej trzy wersowej ułożone według bardzo precyzyjnego porządku. Oto ten algorytm opisany schematycznie:
1 zwrotka: ABCDEF
2 zwrotka: FAEBDC
3 zwrotka: CFDABE
4 zwrotka: ECBFAD
5 zwrotka: DEACFB
6 zwrotka: BDFECA
Trójwiersz: bAdFeC
O co chodzi w tych łańcuchach takich samych słów-ogniw, zamieniających się miejscami?
Zanim wytłumaczę tę zasadę- nieskromnie pozwolę sobie na autocytat. Napisałem kilka lat temu poemat zatytuowany "Heksagram", składający się z dwóch sestyn. Oto pierwsza z nich:
==============
PIERROT NOIR
Dedykowane: Zenonowi Fajerowi, który powiedział:
"Z roczników siedemdziesiątych cenię Schönberga."
Motto:
"In tönender, bronzener Schale
Lacht hell die Fontaine, metallischen Klangs."
z "Pierrot Lunaire" Arnolda Schönberga
Tak jak Arnold wulgarnych nienawidzisz tłumów.
Najlepiej w chłodnej ciszy zatopiłbyś letnią
kakofonię "gorących" wiadomosci z miasta,
lecz nawet w krótkich drzemkach nawiedza cię postać
z filmów noir klasy "C" i sycząc- "Sonata
czy gotowa? Nie?! Facet, znów łamiesz zasady!"-
przykłada ci do głowy magnum. "Co? Zasady?
O czym ten bandzior bredzi? Tłumacz mowy tłumów
potrzebny tu od zaraz. Ż o ł n i e r z i sonata?!"
Logika sjest potrafi zaskakiwać letnią
oksymoronicznością. Zbir zmienia się w postać
czułego dekadenta w labiryncie miasta.
Poci się i drży z zimna. Właśnie wraca z miasta-
pustyni bez dilerów, a przecież z zasady
powinni już czatować. Kto im broni postać
sobie w bramie rudery i z dala od tłumów
handlować chłodnym "buchem" - odtrutką na letnią
malarię miejskiej dżungli? Szczęście jest sonata
która w sobie ma chemię muzyczną, sonata
lunarnych leksykonów. W niej symbole miasta
tańczą między gwiazdami. Oniriadą letnią
uświetnić zaślubiny kwasu i zasady
przy akompaniamencie harf sfer to dla tłumów
najwspanialsza rozrywka. Tłum wtedy ma postać
czarnego oceanu spokojnego, postać
prosto z natury (zero intryg), bo sonata
jest tą najnowszą bronią do tłumienia tłumów,
by zbudzone instynkty nie zburzyły miasta.
Pitagorejscy szpiedzy, ci mają zasady!
Są tacy nowatorscy, pogardzają letnią
agenturą z przeszłości. Wypluwają letnią
metodologię Bondów. Przebrać się za postać
z filmów "noir" klasy "C"? To nie ich zasady.
Wolą nowy serializm. Choć słowo "sonata"
kojarzą raczej z życiem podziemnego miasta,
szczurem w tabernakulum, rezonasem tłumów
tak podatnych na letnią dilerkę. "Sonata"
to narkotyk. Ma postać CD z herbem miasta.
Gang łamie zasady- tłoczy serię dla tłumów.
==============
Początkowo chciałem oddać w ten sposób cześć jednemu z moich ulubionych kompozytorów - twórcy
. W "Literaturze na Świecie" (12/1999) przeczytałem jednak o frapującym dodatkowym kontekście. Polski badacz Marcin Kurek cytuje tam hipotezę, że układ znaczących wyrazów w sestynie odzwierciedla namiętność do hazardu. Otóż, uchodzący za twórcę sestyny sławny poeta prowansalski
żyjący na przełomie XII i XIII wieku- namiętnie grał w kości. W związku z tym: w układzie wyrazów-rymów w sestynie pozostawił "wyraźne ślady swego kościanego nałogu. W sześcianach używanych w tej grze od czasów starożytnych stroną przeciwną do strony oznaczonej 1 punktem jest strona z 6 punktami, przeciwną do strony z 2 punktami jest strona z 5, zaś do strony z trzema, strona z 4 punktami." - podkreśla Marcin Kurek.
I dodaje:
"W efekcie, suma wartości dwóch przeciwległych ścianek wynosi zawsze siedem: 1-6, 2-5, 3-4". (