Chciałoby się powiedzieć: w którym miejscu popełniliśmy błąd, że doszło do tak straszliwych tragedii? Kto przeoczył fakt, że wszyscy ludzie są równi? Jaki system prawny doprowadził do katastrofy?
"Zniewolony. 12 Years a Slave" wywołać powinien publiczną dyskusję. To dobrze, bo im bardziej kino wylewa się na inne dziedziny życia społecznego, tym lepiej. I nie miejmy za złe tym, którzy poruszą teraz temat niewolnictwa w eterze, pomijając warstwę wizualną nowego obrazu McQueena. Na takie tematy na ekranach czekać trzeba bowiem latami.
Nie znaczy to, że w kwestii wizualnej jest źle. Wręcz przeciwnie - Brytyjczyk McQueen zatrudnił rzeszę specjalistów, którzy potrafią wstrząsnąć widzów kunsztem swego rzemiosła, które - doskonalone przez lata - jest teraz u szczytu perfekcji, o czym świadczyć może choćby dziewięć nominacji do Oscara. Znaczy to nie mniej, nie więcej, ale tyle co: na każdym polu w "Zniewolonym" ci, którzy odpowiadać mieli za daną warstwę, spisali się na medal. I tak wymieniać można kolejnych operatorów, scenografów, panie w wozie zwanym charakteryzatornią, wreszcie Hansa Zimmera, kompozytora nagradzanego już dotychczas za ścieżki dźwiękowe choćby do "Gladiatora", "Incepcji" czy "Króla Lwa". Ale też - Joe Walkera, człowieka odpowiadającego za montaż, płynny i ujmujący prostotą zarazem, którym popisał się już wcześniej u McQueena we "Wstydzie" i "Głodzie".
Reżyser zabłysnął "Głodem" w 2008 roku, wypracowując sobie tym samym niepowtarzalny styl, którym uraczył nas jeszcze trzy lata później w rzeczonym wyżej "Wstydzie". To właśnie tym obrazem przypieczętował tezę, której teraz nie sposób mu odmówić: że w jego kinie nie będzie miejsca dla łatwych rozwiązań, nie będzie prostych tematów i marginesu dla przebaczenia. Każdy temat, z którym próbował się dotychczas zmierzyć (strajkująca armia irlandzka, potem poszukiwanie tożsamości uzależnionego od seksu nowojorczyka) wyłożony został widzom w sposób najbardziej brutalny, jaki tylko można sobie było wyobrazić. McQueen starał się jednak z jak największą precyzją przekazać, oczywiście szokując jednocześnie, że otaczający nas świat nie ma skrupułów. Szczególnie, gdy między ludźmi dochodzi do wymiany sprzecznych zdań. Te z kolei wyrysował tak w "Głodzie", jak we "Wstydzie" i w "Zniewolonym" teraz Michael Fassbender - aktor o stu twarzach, któremu śmiało wróżyć można już status aktora doskonałego i legendy kina za kilkanaście lat.
Fassbender (jako Edwin Epps, bezlitosny właściciel grupy niewolników) zbudował w "12 Years a Slave" rolę powalającą na kolana, bezpardonową i okrutną, którą nie sposób będzie pominąć w kolejnych rankingach najbrutalniejszych czarnych charakterów w historii kinematografii. Nie ujmuje to jednocześnie żadnej pozostałej postaci przewijającej się przez ekran. Widzimy na nim bowiem Chiwetela Ejiofora, wcielającego się w postać tytułowego zniewolonego; doskonałego Paula Dano w roli Tibeatsa, opiekującego się ogrodem w jednej z plantacji (młody aktor dał się poznać niedawno jako mistrz odwzorowań przerażającej mimiki w "Labiryncie" z 2013 roku), wreszcie dziesiątki świetnych czarnoskórych aktorów, niejednokrotnie tu debiutujących, którzy z autentyzmem w oczach oddają cierpienie upokarzanych niewolników.
Temat ten musiał zostać wreszcie poruszony. Oto widzimy Salomona Northupa, człowieka - choć czarnoskórego - wolnego i cieszącego się życiem, wychowującego wraz z żoną dwójkę ślicznych dzieci, który podstępem zostaje uprowadzony i sprzedany do niewoli. Mężczyzna spędził w niej, w połowie XIX wieku, dwanaście lat, by wreszcie napisać książkę, po którą teraz twórcy sięgnęli, przekładając ją na wielki ekran. Ile w historii pozostało prawdy, jak wiele heroicznych postaw autor przypisał sobie - nie dowiemy się już nigdy. Choć prawdą historyczną pozostaje wciąż fakt samego wydarzenia - co jeszcze bardziej powinno nas wbić w kinowe fotele.
Zastanawiający to fakt, iż Polacy próbują zamaskować przeszłość, która wydaje się być niewygodną dla narodu. Pamiętamy przecież wstrząs nad Wisłą, kiedy Pasikowski zrobił "Pokłosie", a o grającym rolę walczącego z widmem morderstw dokonywanych przez Polaków na Żydach Macieju Stuhrze mówiło się: przeklęty. Przy okazji "Zniewolonego" odnieść możemy wrażenie, że nikt tej prawdy - bo przecież współpracujący ze sobą przy produkcji Brytyjczycy i Amerykanie niczego nie starają się zataić - nie chce na Zachodzie wymazać. Rzecz jasna, niewygodne dla naszych rodaków jest ukazywanie przodków w złym świetle, ale dlaczego mielibyśmy się z tym kłócić? Skoro Zachód, z którego czerpiemy garściami i próbujemy się do niego przyrównywać, nie wyrzuca do kosza historii, które swędzą za kołnierzem - my nie powinniśmy widzieć problemu w odkrywaniu wszystkich kart: jak w "Pokłosiu" na przykład.
Niewolnictwo to tylko pretekst do podjęcia dyskusji, bo przecież sprawa podziału rasowego sprzed dziesiątek, czy setek wręcz lat, odbiła się rykoszetem na cały świat, z którym mamy teraz styczność. Tu mówić można oczywiście o wykorzystywaniu tematów dla celów niezbyt chlubnych ("Kamerdynerowi" zarzucano niedawno wydźwięk iście polityczny, a zakończenie filmu porównywano z tezą, wedle której dobrze, że czarnoskóry jest prezydentem - Obama powinien rządzić do końca świata i jeden dzień dłużej), choć z drugiej strony to, co widzimy w "12 Years a Slave" to tylko przedsmak milionów wydarzeń, do których doszło na świecie zdecydowanie później. Pamiętajmy przecież o dyskryminacji wciąż dotykającej czarnoskórych obywateli na całym świecie, o brutalnych morderstwach dokonywanych codziennie wyłącznie z powodu koloru skóry. Dziwi więc fakt - i muszę to napisać, choć wyda się to zapewne oderwane od reszty tekstu - zachwytu (od Stanów po Polskę) amerykańskim gangsta-rapem, przy jednoczesnej nienawiści zacofanej części społeczeństwa dla czarnoskórych: przecież to właśnie oni stworzyli gatunek muzyczny, na którym wychowują się już kolejne pokolenia.
Jest taka przeszywająca scena, kiedy zarządzający ogrodami przy gigantycznej posesji (w tej roli wspomniany Paul Dano) rozkazuje niewolnikom, by ci zaczęli klaskać. W ten rytm śpiewa on pełen nienawiści tekst o czarnoskórych obywatelach. Tekst, który dla kolejnych scen stanie się upokarzającym tłem. Bo we wszystkich właścicielach plantacji jest trochę nas samych, z naszą zawiścią i podświadomym, zakorzenionym gdzieś głęboko przeświadczeniu o podziałach na kasty.
"Zniewolony" wypada chyba najbardziej hollywoodzko spośród dotychczasowych obrazów McQueena. Co zadziwiające jednak, udało się reżyserowi przemycić fenomenalne pauzy, na których opiera się lwia część filmu (te pauzy zresztą to główny zarzut amatorskich krytyków wobec twórcy): w jednym z fragmentów Salomon, z zawieszoną na szyi pętlą, będzie próbował utrzymać równowagę, by nie udusić się zaciśniętym sznurem. Statyczna kamera trzyma publiczność w napięciu, widzimy przez kilka minut dreptającego po podmokłym terenie mężczyznę, walczącego o przeżycie, którym nie próbuje się zająć nikt, kto wokół właśnie biega, śmieje się, pracuje. Chciałoby się powiedzieć - "12 Years a Slave" wyciska chwilami łzy na siłę (i to jedyny drobny minus tego filmu) - ale nie tutaj, nie w tej scenie. Tutaj Salomon walczy o wolność dla nas wszystkich.
Czapki z głów, panie McQueen.
OCENA FILMU: 8/10