Skrzyżowanie Wełny i Nielby to zjawisko unikatowe nie tylko w skali kraju, ale i całej Europy. W przeciwieństwie do dobrze znanej bifurkacji, czyli rozdzielenia jednej rzeki na dwa ramiona, w Wągrowcu mamy do czynienia z przeciwnym przypadkiem – dwie niezależne rzeki krzyżują się ze sobą, a ich wody niemal się nie mieszają. Rzeki przecinają się pod kątem prostym, tworząc efektowny, hydrologiczny krzyż.
Ciekawostką jest fakt, że w miejscu przecięcia nie powstają wiry, a wody obu rzek płyną dalej własnymi korytami. To niezwykle rzadkie zjawisko, które fascynuje naukowców. Mimo że na pierwszy rzut oka wydaje się, iż wody muszą się wymieszać, większość z nich zachowuje swój pierwotny bieg. Za ten efekt odpowiadają różnice w cechach fizykochemicznych obu cieków wodnych, takich jak temperatura, natlenienie, pH oraz obecność rozpuszczonych związków chemicznych, w tym azotu i fosforu.
Inżynieryjne dzieło sprzed niemal dwóch wieków
Niewiele osób zdaje sobie sprawę, że to nie natura, lecz człowiek stoi za powstaniem tego niezwykłego skrzyżowania rzek.
Prace melioracyjne, które doprowadziły do powstania skrzyżowania rzek, zostały przeprowadzone przez cystersów – zakonników zarządzających tymi terenami w XIX wieku. Ich działania nie tylko zapobiegły powodziom, ale także pozwoliły na efektywne gospodarowanie zasobami wodnymi, co miało ogromne znaczenie dla rozwoju lokalnej gospodarki.
Projekt przebudowy hydrologicznej przygotował Adalbert Schulemann z Bydgoszczy. Dotychczasowy bieg Nielby został zmieniony tak, aby jej ujście znalazło się dokładnie w miejscu rozdzielania się Wełny. Dzięki temu rozwiązaniu, podczas wysokich stanów wody, miasto miało być chronione przed zalewaniem. Dodatkowo, utrzymanie odpowiedniego poziomu wody w Wełnie umożliwiało funkcjonowanie lokalnego młyna wodnego, stanowiącego ważny element gospodarczy regionu.
Mimo że skrzyżowanie powstało dzięki działalności człowieka, jego wyjątkowość i rzadkość sprawiają, że Wągrowiec zyskał międzynarodową sławę w środowisku hydrologów. W Europie można znaleźć zaledwie kilka podobnych miejsc, jednak to właśnie w Wielkopolsce znajduje się jedno z najbardziej efektownych i najlepiej zachowanych.
