Itaka Homera – między poezją a geografią
Odyseusz, legendarny bohater „Odysei” Homera, od wieków fascynuje nie tylko miłośników literatury, ale także badaczy starożytności. Grecki poeta, tworząc swój epicki poemat w VIII w. p.n.e., pozostawił wiele wskazówek dotyczących położenia królestwa Odyseusza. W Pieśni IX eposu opisał Itakę jako niską i skalistą wyspę, położoną najdalej na zachód spośród okolicznych ziem. Wspomniał również o sąsiednich wyspach: mitycznym Dulichionie oraz rzeczywistych – Same i Zakintos, które miały leżeć na wschód i południe od Itaki.
Jednak już w starożytności interpretacje tych opisów budziły kontrowersje. Polibiusz, historyk żyjący w II w. p.n.e., traktował dzieło Homera jako wiarygodne źródło historyczne z elementami mitu. Przeciwnie sądził Eratostenes, który odrzucał możliwość traktowania „Odysei” jako dokumentu geograficznego. Polibiusz, a także Strabon, słynny geograf przełomu er, lokalizowali Itakę na dzisiejszej wyspie o tej samej nazwie w archipelagu Wysp Jońskich. Jednak ta interpretacja nie wszystkim wydaje się przekonująca – współczesna Itaka jest bowiem wyspą górzystą, podczas gdy Homer opisywał ją jako niską i równinną.
Mapy, mity i marzenia – wyobrażenia dawnych kartografów
W czasach nowożytnych kolejne pokolenia kartografów i podróżników próbowały przenieść przygody Odyseusza na mapy znanego świata. Rzymski uczony Ptolemeusz w II w. n.e. zamieścił na swojej mapie wiele miejsc z „Odysei”, choć rozumienie przez niego odległości i kierunków odbiegało od dzisiejszych standardów. W XVI wieku Abraham Ortelius, twórca pierwszego nowożytnego atlasu, na mapie „Ulissea” uznał za Itakę wyspę Korfu. Aby trasa Odyseusza zgadzała się z opisem Homera, Ortelius umieścił na swojej mapie fikcyjną wyspę Ogygia, na której bohater miał spędzić siedem lat u nimfy Kalipso. Ta lokalizacja przez długi czas funkcjonowała na oficjalnych mapach Europy.
Początek XX wieku przyniósł kolejną próbę naukowej rekonstrukcji podróży Odyseusza. Francuski badacz Victor Berard, korzystając z opisów Homera, wiedzy o wiatrach, topografii oraz dawnych żeglarskich podręczników fenickich, przeprowadził rejs trasą bohatera. Według jego interpretacji wyspa Kalipso znajdowała się w pobliżu Gibraltaru, kraina Lotofagów na Dżerbie u wybrzeży Tunezji, a Cyklopi mieli mieszkać w rejonie Neapolu. Itaka zaś, według Berarda, to ta sama wyspa, która dziś nosi tę nazwę.
Nowe spojrzenie na starą zagadkę
W lipcu 2026 roku pojawiła się nowa, rewolucyjna hipoteza dotycząca położenia mitycznej Itaki. Dwaj naukowcy – prof. James Diggle z University of Cambridge oraz prof. John Underhill z University of Aberdeen – opublikowali wyniki swoich badań na łamach czasopisma „Antigone”. Ich zdaniem Homer w „Odysei” nigdy nie użył słowa „wyspa” na określenie Itaki, lecz mówił o niej jako o „ziemi”, „ojczyźnie” i „kraju/prowincji”. Według badaczy, prawdziwą ojczyzną Odyseusza może być nie wyspa Itaka, lecz półwysep Paliki, stanowiący zachodnią część wyspy Kefalonia. Region ten jest równinny i wysunięty na zachód, co zgadza się z opisem Homera. Dodatkowo, jak zauważył Diggle, nazwa „Kefalonia” nie pasowałaby do rytmu heksametru daktylicznego, którym napisany jest epos.
Kino na tropie mitu
Debata naukowa zyskała nowy wymiar za sprawą kinowej premiery „Odysei” w reżyserii Christophera Nolana. Film, którego zdjęcia kręcono w Grecji, Maroku, Włoszech, Islandii, Szkocji i na Saharze Zachodniej, przyciągnął uwagę zarówno miłośników antyku, jak i współczesnej popkultury. W rolę Odyseusza wcielił się Matt Damon, jego syna Telemacha zagrał Tom Holland, a Penelopę – Anne Hathaway. W obsadzie znaleźli się także Zendaya, Lupita Nyong’o, Robert Pattinson, Charlize Theron i Jon Bernthal. Światowa prapremiera filmu odbyła się 6 lipca w Londynie.
