W czasie II wojny światowej tysiące polskich uchodźców znalazły schronienie w innych krajach. Pamiętajmy o tym w czasie, gdy inni proszą o pomoc - apeluje w rozmowie z Polską Agencją Prasową prof. Norman Davies. Historyk wydaje właśnie książkę "Szlak nadziei" dokumentującą losy Armii Andersa.

W czasie II wojny światowej tysiące polskich uchodźców znalazły schronienie w innych krajach. Pamiętajmy o tym w czasie, gdy inni proszą o pomoc - apeluje w rozmowie z Polską Agencją Prasową prof. Norman Davies. Historyk wydaje właśnie książkę "Szlak nadziei" dokumentującą losy Armii Andersa.
Prof. Norman Davies /Wojtek Kamiński /PAP

Polska Agencja Prasowa: Chciał pan pokazać historię Armii Andersa w nowy sposób, inaczej niż pana poprzednicy. Czyli jak?

Norman Davies: Nie zamierzałem pisać jeszcze jednej biografii generała Andersa ani kolejnej monografii bitwy pod Monte Cassino. Moimi bohaterami są zwykli żołnierze i cywile. Oto ponad 120 tysięcy ludzi przez 1334 dni pokonuje ponad 12 tysięcy kilometrów, idą od Buzułuku w Rosji aż po przełęcz Brenner w Tyrolu. A historia tej odysei jest w Polsce stosunkowo mało znana, w powszechnej świadomości funkcjonuje niemal wyłącznie bitwa pod Monte Cassino.

Rosja jaka jest, każdy widzi, a co drugiemu wydaje się, że ją rozumie od a do z. Jakie jest tego efekt? Delikatnie mówiąc, dość opłakany. Nie od dziś wiadomo w końcu, że gorsza moneta – także w debacie publicznej - wypiera lepszą. Co z tym możemy zrobić? Na pewno nie warto czekać na zapowiadany... czytaj więcej

Cała historia rozpoczyna się od sowieckich deportacji z dawnych Kresów RP w 1940 roku.

Deportowano wtedy około 2 milionów ludzi, którzy trafili do obozów pracy i kołchozów na Syberii i w niezmierzonych stepach Azji Środkowej. Niezliczona liczba z nich zmarła pierwszej zimy z zimna, głodu i chorób. Zawarcie w 1941 roku układu Sikorski-Majski, na podstawie którego utworzono Wojsko Polskie w ZSSR, było dla deportowanych nadzieją na życie.

Jak przebiegało formowanie armii?

Władze sowieckie ogłosiły amnestię dla wszystkich Polaków, a wiadomość o tym została zamieszczona w prasie, stosowne rozkazy wysłano do obozów. Zdarzało się jednak, że wieść o amnestii docierała dopiero po wielu miesiącach albo komendant obozu nie przyjmował jej do wiadomości.

Najszybciej zwolniono byłych żołnierzy, jeńców z 1939 roku, proces uwalniania cywilów ciągnął się prawie dwa lata. Pierwsza fala rekrutów składała się prawie wyłącznie z byłych żołnierzy. Komisje objeżdżające obozy jenieckie do połowy września 1941 roku zapisały 24 828 ludzi. To bardzo mało biorąc pod uwagę, że liczbę polskich jeńców szacowano na mniej więcej 250 tysięcy.

Okazało się, że śmiertelność w obozach była bardzo wysoka. Zdjęcia ludzi zgłaszających się do wojska ukazują wychudzonych, wyczerpanych, zawszonych i niedożywionych mężczyzn poubieranych w szmaty... Wydawało się niemożliwe, żeby sformować z nich wojsko.

Uzyskać zwolnienie to było jedno, ale dotarcie do punktu zbiorczego tworzącej się armii to zupełnie inna sprawa...

Większość musiała przebyć niewyobrażalne odległości, tysiące kilometrów. Uwolnieni więźniowie najczęściej nie dostawali ani racji żywnościowych, ani pieniędzy na transport. Wypychano ich za bramę obozu i pozostawiano własnemu losowi.

Niektórzy postanawiali iść na piechotę przez tajgę, inni budowali tratwy, by spływać na nich wielkimi rzekami północy. Większość próbowała dotrzeć do najbliższej stacji kolejowej, ale kraj był ogarnięty wojną, panował chaos, ruch pociągów dostosowany był do potrzeb armii, a nie cywilów. Nigdy nie poznamy dokładnej liczby ludzi, którzy starali się wtedy przedostać do punktów zbiorczych Armii Andersa i nie zdołali tego dokonać. Przykładem Polaka, który próbował, ale nie zdążył dojechać, był Wojciech Jaruzelski.

Kim jest ten Kim?

Przywódcy reżimu Korei Północnej, słynna dynastia Kimów, to trzej masowi mordercy noszący tytuły  „Wielki Wódz”, „Umiłowany Przywódca” i „Drogi Szanowny Przywódca”. Atawizmem politycznym, pozostałością po XX wieku - stuleciu zbrodniczych totalitaryzmów - jest państwo położone na północy Półwyspu... czytaj więcej

Gdyby zdążył, jego losy mogły się potoczyć zupełnie inaczej.

Armia Andersa ma w Polsce lepszą opinię niż Armia Berlinga, która walczyła ramię w ramię z Armią Czerwoną. Nie jest to do końca sprawiedliwe, jeżeli chodzi o szeregowych żołnierzy. Oczywiście cały sztab Berlinga to radzieccy politrucy, ale wielu żołnierzy rekrutowało się z osób, które nie zdążyły dotrzeć do Andersa.

Ile osób dotarło do punktów zbiorczych tworzącej się armii?

Wiadomo, ilu przyjęto żołnierzy, ale nie znamy liczby cywilów, którzy zgłaszali się do punktów werbunkowych z nadzieją na ratunek. To były setki tysięcy ludzi bez dachu nad głową, środków do życia, umierających z głodu, często chorych. Gromadzili się przy obozach polskiego wojska, żołnierze dzielili się z nimi swoimi racjami, których było za mało nawet dla nich samych - blisko 70 tysięcy żołnierzy gen. Andersa otrzymywało tylko 40 tysięcy przydziałów żywnościowych.

Co decydowało o tym, że ktoś mógł opuścić ZSRR z Andersem?

Do armii przyjęto żołnierzy z obozów jenieckich i kobiety, które mogły służyć w wojsku, a ich rodziny znalazły się pod opieką wojska. O losie reszty decydował często przypadek. Opisuję historię małej dziewczynki i jej matki, tylko one z całej rodziny przeżyły zesłanie i dotarły do punktu werbunkowego. Siedziały pod drzewem przed wejściem do obozu polskiego wojska i błagały, podobnie jak wielu innych, o ratunek.

Miały jednak szczęście - jakiś żołnierz, który nie miał własnej rodziny, zarejestrował je jako swoich bliskich, tak zyskały prawo do ewakuacji i ocalały. Ale wiele osób nie miało takiego szczęścia. To nie była zła wola przeprowadzających selekcję - potrzebujących pomocy było wielokrotnie więcej niż możliwości ich uratowania. Z Armią Andersa ZSRR opuściło ogółem 77 tysięcy wojskowych i ponad 43 tysiące cywili.

Zastanawialiście się kiedyś, jak wyglądałby serial House of Cards, gdyby jego główną bohaterką była kobieta walcząca najpierw o zdobycie, a potem o utrzymanie władzy? Wizja Franka Underwooda czy właściwie Francisa Urquharta (tak nazywał się bohater ze słynnej serii książek lorda Michaela Dobbsa)... czytaj więcej

Wielu polskich obywateli - Żydów - ma żal do Andersa, że nie przyjęto ich do armii z powodów, jak twierdzą, rasistowskich.

Anders wyznawał zasadę, że każdy obywatel II RP ma prawo, a nawet obowiązek służyć w jego armii, NKWD miała jednak inny pogląd na tę sprawę. Po aneksji Kresów w 1939 roku wszyscy ich mieszkańcy dostali obywatelstwo sowieckie, a w każdym paszporcie poza obywatelstwem wpisana była narodowość.

Według NKWD, Armia Andersa mogła rekrutować wyłącznie tych, którzy mieli wpisaną narodowość polską, co wykluczało Litwinów, Żydów, Ukraińców, Białorusinów. Miało to służyć m.in. umocnieniu władzy sowieckiej na Kresach. Oczywiście wśród tych, którzy prowadzili rekrutację, na pewno zdarzali się narodowcy, którzy uważali, że Polak to katolik, ale Anders starał się nad tym panować, a jego polityka rekrutacji na pewno nie była antysemicka.

Pisze pan, że jednym z powodów nieporozumień była polityka NKWD.

Nieprzyjęci w punktach werbunkowych Żydzi czasem interweniowali w NKWD i przeważnie słyszeli, że powodem ich odrzucenia jest polski antysemityzm. NKWD kłamała w żywe oczy - taką mieli politykę skłócenia Polaków i Żydów. W ostatnim tygodniu pobytu Andersa w Uzbekistanie przyszła do niego delegacja rabinów, którzy domagali się zwiększenia liczby ewakuowanych Żydów.

Anders zorganizował ich spotkanie z głównym oficerem łącznikowym NKWD, Żukowem, podczas którego przedstawiciel rabinów na własne uszy usłyszał, że to Sowieci blokują wyjazd mniejszości narodowych. Ale brudny mit polskiego antysemityzmu krąży - słyszałem o tym na przykład od Henryka Markiewicza, czytałem o tym u Józefa Hena, sam Menachem Begin, czyli przyszły premier Izraela, pisze w pamiętnikach, że Armia Andersa nie przyjmowała Żydów, choć przecież on sam wyszedł z ZSRR jako żołnierz tej armii.

Mimo narzuconych przez Sowietów ograniczeń z Armią Andersa wyszło z ZSRR około 5 tysięcy Żydów, z czego około 3 tysięcy zdezerterowało podczas pobytu w Palestynie.

To prawda. Mniej znanym faktem jest, że równocześnie z falą dezercji w Palestynie wielu miejscowych Żydów, emigrantów z Polski z lat 30., zaciągnęło się do Armii Andersa - odczuwali lojalność wobec Polski, chcieli walczyć z Niemcami. Jedni odeszli, inni przyszli.

Szpiedzy jak my

Struktura zewnętrznego świata być może więcej ma wspólnego z naszą wewnętrzną konstrukcją niż nam się wydaje, słowem: to jaki jesteś, tak postrzegasz innych.  Prawdopodobnie moja wrodzona podejrzliwość każe mi niemal w każdym zjawisku szukać drugiego dna, mimo że często ten wybity przeze mnie... czytaj więcej

Wracając do ewakuacji z ZSRR, jak ona przebiegała?

Trzeba przypomnieć, że rząd londyński zakazał ewakuacji cywilów, to była decyzja Andersa, żeby zabrać wszystkich, których się da. W obozach werbunkowych brakowało jedzenia, zaczęły się szerzyć epidemie. Jeszcze przed pierwszą ewakuacją, która rozpoczęła się wiosną 1942 roku, w wyniku epidemii tyfusu zmarło około 10 tysięcy osób.

Były dwie fale ewakuacji. W pierwszej do Iranu przetransportowano 45 tysięcy wojskowych i 25 tysięcy cywilów, w drugiej, która ruszyła w lecie 1942 roku - 33 tysiące wojskowych i 11 tysięcy cywilów. Transportowano ich pociągami przez Azję Środkową i statkami przez Morze Kaspijskie.

Z Armią Andersa wyszło z ZSRR około 18 tysięcy dzieci. Co się z nimi stało?

Rząd londyński zaapelował o pomoc międzynarodową w tej sprawie. Pierwszy zgłosił się hinduski maharadża, który zaprosił polskie dzieci do siebie, zbudował dla nich takie małe miasteczko. Potem zgłosiły się różne brytyjskie kolonie. W Afryce było ich około 20 i wszystkie przyjęły od 500 do 5 tysięcy polskich cywilów.

Niemal połowa polskich uchodźców znalazła schronienie właśnie w Afryce - w Ugandzie, w RPA, największy obóz był w Rodezji Północnej. Polacy, którzy tam trafili, wspominali, że przyjęto ich bardzo ciepło - zorganizowano im domy, szkoły, kościoły.

Polaków przyjęła też Nowa Zelandia i Meksyk. Uchodźcy mieli zapewnione schronienie do końca wojny, ale po jej zakończeniu nie mieli gdzie i do kogo wracać, a nikt ich też nie wyganiał, więc większość została na miejscu. Myślę, że to ważne, żeby tę historię przypomnieć w Polsce właśnie teraz, gdy pomocy potrzebują inni.


Rozmawiała Agata Szwedowicz, Polska Agencja Prasowa.


"Szlak nadziei" trafi do polskich księgarń 7 października, a wcześniej, pod koniec września, autor odwiedzi Polskę.

Książka ukaże się dzięki współpracy dwu oficyn: wydawcą jest Rosikon Press, a wyłącznym dystrybutorem: Znak.


(edbie)