Czy twój pies leżący godzinami na kanapie naprawdę się nudzi, czy to tylko nasze ludzkie wyobrażenie? O nudzie w świecie zwierząt, jej objawach i konsekwencjach dla czworonożnych domowników opowiada w Wykładzie Otwartym w internetowym Radiu RMF24 prof. Wojciech Pisula z Polskiej Akademii Nauk, psycholog porównawczy i etolog.
- Nuda u zwierząt, zwłaszcza psów i kotów, jest realnym zjawiskiem psychologicznym, a nie tylko potocznym porównaniem.
- Różni się od odpoczynku - wywołuje dyskomfort i motywuje do poszukiwania nowych bodźców.
- Nuda wpływa negatywnie na dobrostan zwierząt, prowadzi do problemów behawioralnych i zdrowotnych.
- Potrzeba stymulacji jest bardzo indywidualna i nie zależy wyłącznie od rasy, ale od cech konkretnego osobnika.
Większość właścicieli psów czy kotów nieraz zastanawiała się, czy ich czworonożny przyjaciel się nudzi. W końcu, gdy pupil długo leży bezczynnie, często mówimy: "on się nudzi, nie ma co robić". Czy jednak nuda u zwierząt to tylko potoczne porównanie, czy rzeczywiste zjawisko psychiczne?
Jak tłumaczy prof. Wojciech Pisula z Polskiej Akademii Nauk, pojęcie nudy w odniesieniu do zwierząt ma długą historię naukową, choć jest wieloznaczne i trudne do jednoznacznego zdefiniowania. W połowie XX wieku, kiedy dominował behawioryzm, sądzono, że zwierzę jest aktywne tylko wtedy, gdy czegoś potrzebuje: jedzenia, picia, bezpieczeństwa czy partnera. Jeśli te potrzeby były zaspokojone, oczekiwano braku aktywności - wyjaśnia profesor.
Tymczasem obserwacje właścicieli psów i kotów pokazują, że nawet najedzone i bezpieczne zwierzęta potrafią być aktywne. W połowie XX wieku zaczęto dostrzegać, że zwierzęta potrzebują do życia także dopływu stymulacji. Potrzebują bodźców. A jak ich nie ma, pojawia się deprywacja, którą możemy nazwać nudą - mówi prof. Pisula.
Nie wszystkie zwierzęta nudzą się tak samo. Nuda dotyczy głównie wyżej rozwiniętych kręgowców, czyli ssaków, ptaków, a nawet niektórych gadów. Mówimy o zwierzętach, u których układ nerwowy jest podobny do naszego, występuje układ siatkowaty pnia mózgu, regulujący procesy pobudzeniowe - tłumaczy ekspert.
Nuda u psów i kotów to nie kaprys! Wysoko zorganizowane pod względem złożoności psychicznej zwierzęta, jak psy, potrzebują dużo stymulacji, która uprzyjemnia im życie. Ona pozwala im żyć zarówno w aspekcie energetycznym, jak i informacyjnym - podkreśla prof. Pisula.
Nie każda bierność oznacza nudę. Sam brak aktywności ruchowej nie oznacza braku aktywności psychicznej - wyjaśnia profesor. Psy śpią dużo, a w trakcie snu ich mózg intensywnie pracuje. Nuda implikuje, że zaczyna czegoś brakować. Pojawia się dyskomfort, pewne napięcie, które jest nieprzyjemne. Zarówno zwierzę, jak i człowiek dąży do redukcji tego napięcia - dodaje ekspert.
W odróżnieniu od ludzi, którzy mogą sięgać po książkę czy telefon, zwierzęta zaspokajają potrzebę stymulacji poprzez aktywność własną: węszenie, obserwację, manipulowanie przedmiotami. Psy muszą więcej węszyć, koty - jako wzrokowcy - długo obserwować otoczenie - mówi prof. Pisula.
Współczesna etyka ogranicza badania nad deprywacją sensoryczną zwierząt, jednak historyczne eksperymenty wiele nas nauczyły. Jednym z klasycznych badań było zamknięcie rezusa w klatce z jedzeniem i piciem, ale bez innych bodźców. Było tam tylko małe okienko na zewnątrz. Zwierzę spędzało większość czasu, patrząc przez to okienko - opowiada profesor. Manipulacje za oknem, np. zabawkowa kolejka, przyciągały uwagę małpy na długie godziny.
Nie ma lepszych miar nudy niż realne, prawdziwe zachowanie. Jeżeli zwierzę zaczyna być aktywne w kierunku dostarczenia sobie stymulacji, to znaczy, że siła motywacyjna nudy przekroczyła próg krytyczny - tłumaczy prof. Pisula.
Nuda może mieć poważne konsekwencje dla zdrowia i zachowania zwierząt domowych. Właściciele często mówią o "niewybieganym" psie, jednak potrzeba stymulacji jest bardzo indywidualna. Są jednostki, które potrzebują tej stymulacji bardzo dużo, i takie, które potrzebują jej mniej. To doświadczenie bardzo indywidualne - podkreśla profesor.
Nuda może być zjawiskiem rozwojowym, skłaniającym do aktywności. Jednak gdy środowisko nie pozwala na jej zaspokojenie, pojawiają się problemy.
W ogrodach zoologicznych, gdzie warunki są monotonne, wiele zwierząt wykazuje tzw. stereotypie: powtarzające się, bezcelowe ruchy czy chodzenie w kółko. To forma wychodzenia swoich kilometrów, które w naturze by pokonały. Dla wielu zwierząt zoo nie jest dobrym miejscem do życia - ocenia prof. Pisula.
Świadomość problemu nudy powinna zmieniać sposób, w jaki traktujemy i wychowujemy zwierzęta. Dosyć dobrym lekarstwem na nudę jest element pracy, na przykład szkolenia. Dobre szkolenie, oparte na nagrodach społecznych, dostarcza urozmaiconej stymulacji i doświadczeń sprawczości zwierzęciu. Jest bardzo dobrym lekarstwem na nudę - przekonuje profesor.
Nie trzeba ograniczać się do nagród w postaci smakołyków - równie skuteczne są pochwały czy głaskanie. Ważne są też zabawki, które angażują i wymagają aktywności.
Prawidłowo stosowane zabawki, które wymagają od zwierzęcia wysiłku i pozwalają odnieść sukces, to świetne rozwiązanie - radzi prof. Pisula.