Nie wszystkie wspomnienia powstają w ten sam sposób - wynika z przełomowych badań przeprowadzonych przez naukowców z Yong Loo Lin School of Medicine przy Narodowym Uniwersytecie Singapuru oraz Uniwersytetu Duke. Wyniki, opublikowane w prestiżowym czasopiśmie "Annual Review of Psychology”, rzucają nowe światło na to, jak na procesy zapamiętywania i przetwarzania informacji przez ludzki mózg wpływają różne rodzaje motywacji.
Dotychczasowe badania sugerowały, że motywacja poprawia zdolność uczenia się i zapamiętywania. Jednak najnowsze analizy pokazują, że nie każda motywacja działa w ten sam sposób.
Zespół badawczy zaproponował nowy model neurologiczny, według którego motywacja to nie tylko skłonność do podjęcia większego wysiłku, ale złożony zestaw bodźców, które aktywują różne układy w mózgu. To właśnie one decydują o tym, jakie wspomnienia powstają i jak są przetwarzane.
Badacze wyróżnili dwa podstawowe rodzaje motywacji, które w odmienny sposób wpływają na procesy pamięciowe.
Pierwszy typ motywacji, wspierany przez aktywność dopaminy, sprzyja obserwacji, eksploracji i uczeniu się w warunkach niepewności. W tym stanie aktywowane są struktury mózgowe takie jak hipokamp i kora przedczołowa, które odpowiadają za tworzenie złożonych, powiązanych wspomnień oraz budowanie schematów poznawczych. Dzięki temu możliwe jest uogólnianie doświadczeń, elastyczne uczenie się i tworzenie abstrakcyjnych pojęć. Ten typ dominuje, gdy człowiek jest ciekawy, otwarty na nowe informacje i gotowy do adaptacji.
Drugi typ motywacji uruchamia się w sytuacjach wymagających szybkiej reakcji, takich jak zagrożenie, presja czasu czy silnie określony cel. W tym przypadku kluczową rolę odgrywa noradrenalina, której nagłe wyrzuty mobilizują ciało migdałowate i korę sensoryczną. Efektem jest skupienie uwagi na najważniejszych szczegółach i szybkie przetwarzanie bodźców, co pozwala na natychmiastowe, efektywne działanie. Taka koncentracja odbywa się jednak kosztem szerszego kontekstu i integracji informacji.
Poza badaniem, czy motywacja pomaga pamięci, zbadaliśmy, jak ją kształtuje - tłumaczy pierwszy autor badania, Poh Jia-Hou z Centrum Snu i Poznania, NUS Medicine. Nasz model wyjaśnia, że ciekawość, stres, świadomość terminów i nagród prowadzi do odmiennych efektów uczenia się. Dzieje się tak, ponieważ każdy z tych czynników wywołuje inny rodzaj motywacji, który z kolei wpływa na sposób przetwarzania informacji - dodaje.
Te neuromodulacyjne czynniki, dopamina i noradrenalina, działają jak przełączniki, które dostrajają cały mózg do różnych rodzajów uczenia się. Zrozumienie tych przełączników daje nam potężne nowe narzędzia do projektowania bardziej efektywnych systemów nauczania i terapii. Mamy nadzieję, że uda się pomóc danym osobom rozpoznawać te typy motywacji i nauczyć się je dopasowywać do wyzwań, z którymi się mierzą - dodaje współautorka pracy, prof. R. Alison Adcock, dyrektor Centrum Neuronauki Poznawczej na Uniwersytecie Duke'a.
Nowy model motywacji i pamięci może mieć szerokie zastosowanie w edukacji, medycynie i komunikacji społecznej. Zrozumienie, jak różne rodzaje motywacji wpływają na zapamiętywanie, pozwala lepiej projektować środowiska nauczania, dostosowywać terapie dla osób z zaburzeniami pamięci lub motywacji, a także skuteczniej przekazywać informacje w kampaniach zdrowotnych. Można liczyć na to, że te odkrycia przyczynią się do opracowania nowych metod leczenia zaburzeń związanych z motywacją i pamięcią, takich jak depresja, schizofrenia, ADHD czy demencja. Ponadto, badania otwierają drogę do rozwoju technik edukacyjnych opartych na sztucznej inteligencji, które będą w stanie dostosowywać się do aktualnego stanu motywacji ucznia.
W dłuższej perspektywie celem badaczy jest umożliwienie ludziom świadomego "strojenia" własnych mózgów pod kątem efektywnego uczenia się. Zrozumienie mechanizmów, dzięki którym motywacja kształtuje pamięć, pozwala lepiej wykorzystywać ciekawość do elastycznego uczenia się i przygotowania na nieznane wyzwania, a także korzystać z poczucia pilności do skoncentrowanej nauki i szybkiego działania.