Ciężki sprzęt ponad godzinę kruszył pomnik
W ramach wydarzenia opisanego przez IPN jako „demontaż sowieckiego obiektu propagandowego zwanego Pomnikiem Pamięci” w Pyrzycach operator koparki z wielkim młotem pneumatycznym ponad godzinę kruszył betonową konstrukcję.
O to, by pomnik przenieść lub zburzyć postulowali od kilkudziesięciu lat radni Pyrzyc i mieszkańcy. Uchwałę o demontażu pomnika przy ul. Kilińskiego podjęła w lutym br. rada miejska.
„Sowiecki obiekt propagandowy”
Piątkowy demontaż obserwowało to ok. 150 mieszkańców Pyrzyc, burmistrz miasta Marzena Podzińska oraz zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski
Zanim rozpoczęto kruszenie i „podcinanie” masywnego cokołu, burmistrz przyznała, że pomnik, szczególnie po 1989 r., stał się symbolem sporów historycznych i politycznych, które podzieliły lokalną społeczność.
I te podziały trwają do dziś. (...) My nie możemy, jako nasza mała społeczność, dzielić się tak mocno! – mówiła.
Z kolei zastępca prezesa IPN ocenił w rozmowie z Polską Agencją Prasową, że pomnik ten to „sowiecki obiekt propagandowy gloryfikujący okupantów Polski po roku 1944”.
Co powstanie w miejscu wyburzonego pomnika?
Burmistrz Podzińska zapowiedziała, że po planowanym remoncie ul. Kilińskiego miejsce po pomniku zyska nazwę „Skwer Niepodległości” i zbudowany zostanie tam „Pomnik Niepodległości”.
Mam wielką nadzieję, że to nowe miejsce będzie łączyło. Będzie miejscem, gdzie będziemy obchodzić wszelkie uroczystości patriotyczne. Gdzie będziemy mogli oddać hołd wszystkim, którzy walczyli o wolność i niepodległość ojczyzny i tym, którzy za to ginęli – powiedziała burmistrz Pyrzyc.
Gdzie trafią poszczególne elementy zburzonego pomnika?
Monument w centrum Pyrzyc, przy ul. Kilińskiego odsłonięto 21 lipca 1984 r. pod nazwą „Pomnik Bohaterów II wojny światowej”. Umieszczono pod nim tablicę z napisem: „Wieczna sława poległym bohaterom 1941–1945”. Miał formę betonowej ściany, z okładziną z granitowych płyt.
W górnej części umieszczono płaskorzeźbę przedstawiającą głowę żołnierza w sowieckim hełmie. Konstrukcję uzupełniły trójwymiarowe, dynamiczne formy ze stali nierdzewnej. Autorem projektu był szczeciński rzeźbiarz Sławomir Lewiński.
W latach 90. XX w. do betonowej ściany dodano napis: „Bóg Honor Ojczyzna”. Napis został zdemontowany przed dzisiejszym burzeniem pomnika. Ma zostać umieszczony na cmentarzu komunalnym. Natomiast głowa sowieckiego żołnierza, jak zapowiedziała burmistrz, trafi do Muzeum Ziemi Pyrzyckiej.
Wiceprezes IPN zwrócił uwagę, że inicjatywę budowy nowego pomnika upamiętniającego Sowietów zrealizowano „w ponurych latach 80”, po stanie wojennym, kiedy „bardzo wielu polskich patriotów siedziało w więzieniach”.
Usuwanie „sowieckich obiektów propagandowych”. Ile pomników zdemontowano?
Polejowski przypomniał, że w 2022 r., po napaści Rosji na Ukrainę, ówczesny prezes IPN Karol Nawrocki zaapelował do samorządów, by „usuwać z polskiej przestrzeni publicznej te sowieckie pozostałości”.
Wiceprezes IPN zaznaczył, że przez cztery lata zdemontowano w Polsce prawie 50 pomników. W województwie zachodniopomorskim najwięcej – 10. Do usunięcia jest jeszcze kilka, między innymi w Międzyzdrojach.
Podkreślił, że usuwanie „sowieckich obiektów propagandowych” to inicjatywa IPN, ale realizowana po konsultacjach z władzami samorządowymi, za ich zgodą. W komunikatach na temat demontażu sowieckich pomników szczeciński oddział IPN podkreśla, że jest to „praktyczna realizacja ustawy” z 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego.
Zdobycie Pyrzyc przez Armię Radziecką
Pyrzyce zostały zdobyte 2 marca 1945 r. przez oddziały 47 Armii Radzieckiej I Frontu Białoruskiego. W walkach zginęło ok. 850 żołnierzy, którzy spoczęli na cmentarzu w centrum miasta (pl. Wolności). Postawiono tam również ceglany obelisk, nazwany Pomnikiem Wdzięczności. Przy nim umieszczono tablicę z napisami w jęz. polskim i rosyjskim. „Wieczna chwała bohaterom poległym w bojach za wolność i niezawisłość Związku Radzieckiego i sprzymierzonej z nami Polski. 1941–1945”.
Później szczątki poległych ekshumowano i przeniesiono na cmentarz wojskowy w Stargardzie (woj. zachodniopomorskie), a w centrum Pyrzyc na początku lat 50. XX w. wybudowano nowy obiekt propagandowy z sowiecką gwiazdą. Przetrwał on do lat 80. XX wieku, gdy w związku z przebudową pl. Wolności ówczesne władze zdecydowały o budowie nowego monumentu – tego, który wyburzono w piątek 31 lipca 2026 r.
