RMF24 RMF FM RMF MAXX RMF CLASSIC RMF ON
RMF24

Wspomnienia do wyzwolenia. Jak działa pamięć?

Autor: Publikacja: Czwartek, 29 października (16:10)

Często uważamy, że pamięć wymaga oprawy – siadamy nad albumem ze zdjęciami, przeglądamy rodzinne pamiątki i… wspominamy. Wydaje nam się, że to jest ten moment, w którym wywołujemy obrazy z przeszłości. Moment idealny, ale nie jedyny. Nie zawsze zdajemy sobie sprawę z tego, że wspomnienia mogą pojawiać się niemal dosłownie na każdym kroku i nieoczekiwanie – w drodze do pracy, podczas spotkania czy w trakcie wizyty w urzędzie lub banku. Jak działa pamięć? Co uruchamia ten mechanizm?

Chcesz widzieć więcej artykułów od RMF24? dodaj w Google
Wspomnienia do wyzwolenia. Jak działa pamięć?
zdj. ilustracyjne /Shutterstock
  • Pamięć autobiograficzna pozwala na przywoływanie wspomnień zarówno celowo, jak i spontanicznie, wyzwalanych przez różnorodne bodźce zmysłowe, takie jak słowa, obrazy, zapachy czy smaki, które są powiązane z wcześniejszymi doświadczeniami.
  • Badania pokazują, że przypominanie sobie określonych okresów życia (np. szkolnych) zwiększa dostępność związanych z nimi wspomnień, które mogą pojawiać się niespodziewanie w codziennych sytuacjach.
  • Spontaniczne wspomnienia nie zawsze są przyjemne, ale częściej dotyczą pozytywnych wydarzeń i mogą poprawiać nastrój; kontrola nad ich pojawianiem się jest ograniczona, a unikanie bodźców wywołujących trudne wspomnienia nie zawsze jest korzystne.
  • Najważniejsze informacje z kraju i ze świata znajdziesz na stronie głównej RMF24

Pamięć pozwala nam przechowywać i przywoływać informacje. Jednym rodzajem jest pamięć autobiograficzna, czyli wspomnienia wydarzeń z naszego życia. Niektóre wspomnienia przywołujemy celowo, kiedy świadomie próbujemy coś sobie przypomnieć. Inne natomiast pojawiają się spontanicznie, mimowolnie, bez wysiłku z naszej strony. Mogą nas zaskoczyć właściwie wszędzie – w domu, w pracy, podczas spaceru czy wykonywania codziennych czynności.

Wskazówką wywołującą wspomnienia może być właściwie wszystko – słowo, obraz, dźwięk, zapach czy smak. Kluczowe znaczenie ma to, czy dany bodziec jest powiązany  z jakimś naszym wcześniejszym doświadczeniem. Im silniejsze to powiązanie, im bardziej dostępne i im bardziej dostępne jest wspomnienie w danym momencie - tym większa szansa, że zostanie ono przywołane. Co ciekawe, nie zawsze uświadamiamy sobie, co wywołało dane wspomnienie. Możemy na przykład usłyszeć jakieś słowo albo zobaczyć znajomy obraz – nie zwracając na nie szczególnej uwagi – a chwilę później niespodziewanie przypomnieć sobie wydarzenie z przeszłości. Choć niekiedy wydaje się, że wspomnienia pojawiają się zupełnie znikąd, często są wyzwalane przez różnego rodzaju bodźce z naszego otoczenia, które stają się wskazówkami przywołującymi przeszłość – mówi dla RMF24, prof. Krystian Barzykowski, kierownik Laboratorium Aplikacyjnych Badań nad Pamięcią Instytutu Psychologii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.

Posłuchaj:

To, co wyzwala wspomnienia - nie zawsze musi być przez nas zauważalne. Słowo, obraz czy zapach mogą przemknąć, a scena z przeszłości pojawi się dopiero po pewnym czasie.

Ciekawe badania na ten temat prowadził John Mace. Ich uczestnicy przez pewien czas zapisywali w dzienniczkach wspomnienia, które spontanicznie przychodziły im do głowy. W połowie badania przeprowadzono sesję, podczas której proszono ich o przypomnienie sobie wydarzeń z okresu szkolnego. Okazało się, że po tej sesji wspomnienia związane ze szkołą zaczęły pojawiać się spontanicznie częściej niż wcześniej. My również obserwowaliśmy podobne zjawisko w badaniach eksperymentalnych. Po rozmowie dotyczącej doświadczeń z czasów gimnazjum i szkoły średniej uczestnicy zgłaszali więcej spontanicznie pojawiających się myśli i wspomnień podczas wykonywania późniejszego zadania. Pokazuje to, że samo wspominanie określonego okresu może zwiększyć dostępność związanych z nim wspomnień, które później przychodzą nam do głowy zupełnie niespodziewanie – wyjaśnia badacz.

Słowo-klucz otwiera na wspomnienia

Obraz, który wyzwala w nas inne obrazy ukryte w naszej pamięci – musi być mocno związany z daną sytuacją z przeszłości.

Jesienne liście czy kasztany  - mogą być powodem do pojawienia się wspomnienia, o ile odgrywały w tamtej historii szczególną rolę i tak wyjątkowo zostały zaklasyfikowane przez nasz mózg. Wszystko, czego doświadczamy może sprowokować pamięć do szukania sytuacji z przeszłości, która pasuje do danej chwili.

Szczególnie interesujące są wspomnienia wywoływane przez doznania zmysłowe, zwłaszcza zapachy i smaki. Mówimy wówczas o tak zwanym efekcie Prousta, nawiązującym do słynnego opisu wspomnień wywołanych „smakiem magdalenki”. Przyjmuje się, że tego rodzaju bodźce mogą wywoływać szczególnie intensywne, silnie nacechowane emocjonalnie wspomnienia, którym towarzyszy wyraźne poczucie ponownego przeżywania przeszłości. Choć takie przekonanie jest dość rozpowszechnione, wyniki badań naukowych nie są w tym zakresie jednoznaczne. Nadal dyskutuje się, czy wspomnienia wywoływane przez zapachy i smaki rzeczywiście różnią się pod względem intensywności i charakteru od tych przywoływanych przez inne wskazówki, na przykład słowa czy obrazy - tłumaczy profesor.

Wciąż wyjaśniany jest ten mechanizm – dlaczego nie wszystko odwołuje nas to sytuacji z przeszłości i nie w każdej chwili. Dlaczego jednego dnia dane miejsce i słowa budzą wspomnienia – a innego nie wywołują żadnej refleksji. Najprawdopodobniej muszą trafić na podatny grunt – niektóre osoby bardziej je do siebie przyciągają lub czasami nieświadomie zaczynamy je wywoływać już wcześniej. Im mniej spraw i sytuacji nas rozprasza – tym większa szansa dla pamięci.

Wspomnienia niechciane?

Nie wszystkie wspomnienia, które spontanicznie pojawiają się w naszych myślach, są przyjemne. Czasami przypominamy sobie sytuacje, wydarzenia czy osoby, o których wolelibyśmy nie myśleć. Czy możemy w jakiś sposób ograniczyć pojawianie się takich wspomnień?

Jeżeli wiemy, że określone wspomnienia są silnie powiązane z konkretnymi bodźcami, możemy próbować ograniczyć kontakt z tymi wskazówkami. Na przykład, jeżeli nie chcemy wracać myślami do pewnej relacji czy osoby, możemy usunąć z najbliższego otoczenia przedmioty, zdjęcia lub inne rzeczy, które nam o niej przypominają. W ten sposób zmniejszamy prawdopodobieństwo przypadkowego wywołania niechcianych wspomnień. Nie oznacza to jednak, że jesteśmy w stanie całkowicie kontrolować ich pojawianie się. Co więcej, długotrwałe unikanie wszystkiego, co przypomina nam o trudnych doświadczeniach, nie zawsze jest korzystne, szczególnie w przypadku wspomnień traumatycznych – podkreśla prof. Krystian Barzykowski.

Co jednak istotne, spontaniczne wspomnienia wcale nie muszą być nieprzyjemne. Wręcz przeciwnie, badania nad pamięcią autobiograficzną wskazują, że w codziennym życiu - wspomnienia mimowolne częściej dotyczą wydarzeń pozytywnych niż negatywnych. Mogą zatem przywoływać miłe chwile z przeszłości, wywoływać przyjemne emocje, a niekiedy również poprawiać nasz nastrój i samopoczucie.

Badania realizowane przez prof. Barzykowskiego są finansowane przez Narodowe Centrum Nauki oraz Komisję Europejską - w ramach Marie Skłodowska-Curie Postdoctoral Fellowship.


Źródło: Twoje Zdrowie

Najważniejsze Fakty

Zobacz również

Dalsza część artykułu pod materiałem video: