Czy żywienie człowieka może mieć zasadniczy wpływ nie tylko na powstanie i rozwój, ale także leczenie choroby nowotworowej?

Schorzeń nowotworowych jest coraz więcej i w coraz większym stopniu dotykają ludzi młodych i bardzo młodych. Z całą pewnością przyczynia się do tego nie tylko wzrastające skażenie środowiska (m.in. zanieczyszczenia powietrza i wody), ale także zasadnicze błędy w stylu życia popełniane przez nas wszystkich - zbyt mała aktywność fizyczna wynikająca z siedzącego trybu życia, spożywanie niezdrowej, wysoko przetworzonej żywności, a także różne nałogi (m.in. palenie papierosów i nadmiar alkoholu), którym tak łatwo ulegamy.

Warto przyjrzeć się temu zagadnieniu z perspektywy fizjologii i patofizjologii organizmu, a szczególnie z perspektywy zjawisk molekularnych. Należy zacząć od odpowiedzi na pytanie, czym jest nowotwór, niezależnie w jakim narządzie się rozwija i jaki jest to rodzaj nowotworu. Jak wskazuje nazwa jest to "nowy twór", a więc coś zupełnie innego niż komórki tkanki, w której się rozwija. Komórki nowotworowe mają zupełnie inny metabolizm skutkujący m.in. wytworzeniem tzw. mikrośrodowiska guza. Posiadają także zdolność do niekontrolowanego, bardzo intensywnego rozprzestrzeniania się w organizmie za pośrednictwem układów krążenia krwi i chłonki (przerzutowanie).

Kancerogeneza jest procesem wieloetapowym, w wyniku którego materiał genetyczny komórki prawidłowej pod wpływem działania czynników zewnętrznych i/lub wewnętrznych ulega różnym uszkodzeniom. Pomimo aktywacji systemów naprawczych lub uruchomienia programowanej śmierci komórki (apoptozy), może dochodzić do mutacji DNA, które w konsekwencji prowadzą do zmiany funkcji i nabycia cech komórki nowotworowej. W dalszych etapach progresji komórki nowotworowe wykształcają cechy pozwalające im przeżyć w zmienionym mikrośrodowisku, a także same zaczynają to mikrośrodowisko dostosowywać do własnych potrzeb tworząc skupiska w postaci litych guzów. Zdolność rozprzestrzeniania się komórek nowotworowych do anatomicznie odległych narządów i ich późniejsze dostosowanie do nowych mikrośrodowisk tych narządów prowadzi do powstawania przerzutów. Każdy z tych etapów kancerogenezy wymaga aktywacji specyficznych białkowych cząsteczek sygnałowych (np. białko p53, APC, Rb czy WnT), regulujących zmienione w komórkach nowotworowych szlaki metaboliczne.

Wyniki licznych badań dowodzą, że obok klasycznego poglądu na powstawanie nowotworów, zakładającego sukcesywne gromadzenie się zmian w onkogenach i genach supresorowych, prowadzące do niekontrolowanego wzrostu komórek, istnieją również inne przyczyny kancerogenezy. Należą do nich zmiany epigenetyczne, m.in. metylacja DNA, przyczyniające się do procesu nowotworzenia. Zmiany epigenetyczne mogą być odwracalne i dlatego terapia epigenetyczna może w przyszłości stanowić metodę skutecznego leczenia choroby nowotworowej, a nakierowanie mechanizmów śmierci komórki na drogę apoptozy wydaje się najskuteczniejszą metodą chemoprewencji z wykorzystaniem m.in. składników pokarmowych pochodzenia roślinnego, których źródłem są produkty spożywcze.

Należy dodać, że we wczesnych stadiach rozwoju nowotworu układ odpornościowy jest w stanie wyeliminować komórki nowotworowe lub zatrzymać wzrost guza. Jednakże komórki nowotworowe w trakcie rozwoju guza, aby uniknąć kontroli immunologicznej gospodarza, mogą ewoluować angażując wiele ścieżek metabolicznych. Z drugiej strony istotnym czynnikiem wpływającym na aktywność komórek układu odpornościowego są zarówno składniki odżywcze i biologicznie czynne zawarte w żywności, jak i wzorce żywieniowe uwzględniające różne rodzaje produktów spożywczych. 

Badania nad metabolizmem nowotworów prowadzone m.in. w Zakładzie Fizjologii Żywienia i Dietetyki Instytutu Nauk o Żywieniu Człowieka Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie oraz Zakładzie Dietetyki Instytutu Medycyny Weterynaryjnej SGGW pozwolą w przyszłości na ustalenie, jakie składniki odżywcze są niezbędne do jego rozwoju, a w konsekwencji na sterowanie wzrostem guza. Osiągnięcie takiego stanu wiedzy być może pozwoli u chorych na nowotwory przejść z ery żywienia wspomagającego odporność (immunonutrition) w erę hamowania wzrostu guza specyficznymi mieszankami odżywczymi (nutritional manipulation). Wówczas leczenie żywieniowe w onkologii może stać się czwartą, równorzędną terapią obok chirurgii, radioterapii i chemioterapii.

Żywienie człowieka ma zasadniczy wpływ nie tylko na powstanie i rozwój, ale także leczenie choroby nowotworowej i jest niezbędnym elementem zarówno terapii, jak i prewencji tych schorzeń. Tak więc zmiana tzw. czynników modyfikowalnych, do których niewątpliwie należy sposób żywienia każdego człowieka i zwyczaje żywieniowe poszczególnych grup społecznych, jest niezbędna w walce z epidemią schorzeń onkologicznych.