Melioracje powszechnie kojarzą się z odwadnianiem terenów. Tymczasem systemy te mogą być dwufunkcyjne i w razie suszy – bardzo efektywnie nawadniać pola uprawne. Wody Polskie stworzyły założenia do Programu Kształtowania Zasobów Wodnych, którego celem jest przywrócenie dwufunkcyjności melioracji. W 2020 roku, dzięki tym zadaniom, w naszym kraju po raz pierwszy od 30 lat wzrosła retencja.

Wody Polskie przy współpracy z władzami samorządowymi i rolnikami, w 2021 roku kontynuują wdrażanie zadań z zakresu retencji korytowej (inaczej zwaną rzeczną), która przywraca dwufunkcyjność melioracji. Łączna wartość tych inwestycji wynosi 160 mln zł. Szacuje się, że dzięki tym zadaniom można nawodnić nawet 300 tys. ha użytków rolnych.

W Polsce systemy melioracyjne w większości są niewykorzystane i zaniedbane. Przez dziesięciolecia służyły rolnikom użytkującym tereny dolin rzecznych. Jednak w dobie zmian klimatu i coraz częściej występujących susz, systemy melioracyjne stały się bezużyteczne i zaczęły popadać w zapomnienie. Tymczasem modernizacja urządzeń melioracyjnych, przy wykorzystaniu systemów piętrzących oraz zatrzymujących wodę, przynosi wymierny, niemal natychmiastowy efekt w postaci poprawy bilansu wodnego, w tym wzrostu poziomu wód gruntowych i zwiększenia retencji glebowej. To z kolei pozwala na zwiększenie plonów w obszarach zagrożonych suszą rolniczą nawet o 30-40 %. Jest to szczególnie ważne, ponieważ aż 50 proc. powierzchni naszego kraju jest zagrożona występowaniem suszy, w tym suszy rolniczej. Wykorzystanie retencji korytowej w dolinach rzecznych, przy stosunkowo niskich kosztach i w krótkim czasie zmniejsza lokalnie deficyt wodny. To odpowiedź zarówno na kres suszy, jak i na wezbrania spowodowane przez coraz częściej nawiedzające nasz kraj nawalne deszcze.


Racjonalne i zrównoważone gospodarowanie wodami

Retencja korytowa (rzeczna) poprawia stosunki wodne na danym terenie, pozwala na racjonalne gospodarowanie wodami. Przynosi wymierne korzyści dla rolnictwa i środowiska naturalnego. Zakłada wykorzystanie urządzeń wodnych na rzekach, kanałach oraz systemów rowów melioracyjnych. W 2020 roku, podczas spotkań poświęconych wdrażaniu zadań z zakresu retencji korytowej, przedstawiciele lokalnych społeczności podkreślali, jak duże znaczenie dla okolicznych mieszkańców ma uruchomienie urządzeń wodnych. W gminie Drelów na Lubelszczyźnie podkreślano nie tylko duże znaczenie wykorzystania retencji korytowej dla rolnictwa, ale także dla środowiska przyrodniczego. Dzięki uruchomieniu lokalnego jazu piętrzącego wodę, po kilkunastu latach w okolice wróciło życie, nad łąkami znów pojawiły się poranne mgły, powróciły też ptaki. 

Retencja korytowa polega na czasowym podpiętrzeniu wody w rzekach i kanałach oraz skierowaniu jej do rowów melioracyjnych, gdzie jest zatrzymywana. W tym celu wykorzystywane są systemy budowli piętrzących - jazów, zastawek, przepusto-zastawek, które pozwalają regulowanie przepływu wód i optymalne nawadnianie pól. W okresie suszy woda jest zatrzymywana w sieci rowów melioracyjnych, z kolei w czasie intensywnych opadów i towarzyszących im wezbrań, może odpłynąć swobodnie z powrotem do cieku głównego. Pozwala to na skuteczne przeciwdziałanie skutkom suszy rolniczej, w tym na zwiększanie retencji glebowej na gruntach ornych.

Wody Polskie w ramach realizacji zadań z zakresu retencji korytowej zaplanowały budowę i przebudowę 650 urządzeń wodnych. Od 2020 do 2022 roku planowane jest zwiększenie retencji na obszarze nawet 300 tys. ha, na terenie całej Polski. Ostateczne efekty działań są zależne od współpracy z lokalnymi władzami, spółkami wodnymi zrzeszającymi rolników oraz z samymi rolnikami, którzy są właścicielami systemów melioracyjnych. Urządzenia wodne na rzekach i kanałach znajdują się w administracji Wód Polskich.

Wdrażanie założeń do Programu Kształtowania Zasobów Wodnych Wody Polskie podjęły wiosną 2020 roku, po przeprowadzeniu pilotażu w województwie zachodniopomorskim, w jednym z regionów najdotkliwiej doświadczanych przez suszę rolniczą.

Rys. Jak działa retencja korytowa: urządzenie piętrzące - jaz, retencjonuje wodę w korycie na odcinku połączonym z systemem rowów, dzięki czemu możliwe jest wprowadzenie wód do systemu rowów, zatrzymanie ich, dzięki mniejszym obiektom piętrzącym, na czas niżówek oraz bezpieczne odprowadzenie wód w czasie opadów.

Zadania na najbliższe 2 lata

W ramach założeń do Programu Kształtowania Zasobów Wodnych, Wody Polskie zrealizowały blisko 200 różnego typu zadań na kwotę niemal 32 mln zł. W 2021 roku rozpoczęto 58 zadań z zakresu prac utrzymaniowych na kwotę 8 mln zł, osiem z nich już została zrealizowana. Z kolei na zadania inwestycyjne z zakresu retencji korytowej na rok 2021 i 2022 łącznie przeznaczonych jest blisko 90 mln zł. Jednocześnie trwają prace nad rozszerzeniem założeń do Programu Kształtowania Zasobów Wodnych dla zwiększenia ilości realizowanych inwestycji mających wpływ na obszary użytkowane rolniczo.

W ramach Lokalnych Partnerstw ds. Wody pracownicy Wód Polskich podjęli się zadania przeszkolenia osób wyznaczonych przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w zakresie zgód wodnoprawnych, w szczególności dla inwestycji do nawodnień. W każdym regionie Wód Polskich (11 regionalnych zarządów gospodarki wodnej) zostali wyznaczeni koordynatorzy Wód Polskich do zadań związanych z nawodnieniami w rolnictwie oraz realizacji Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich. Eksperci pozostają w stałym kontakcie z koordynatorami wyznaczonymi przez ośrodki doradztwa rolniczego, służą wiedzą i doświadczeniem, wspomagając doradców rolniczych z tych ośrodków.

W ramach spotkań z interesariuszami, którymi są przedstawiciele samorządów, spółek wodnych, rolników, Ośrodków Doradztwa Rolniczego, w ramach Kształtowania Zasobów Wodnych oraz działalności statutowej PGW WP odbyło się 830 spotkań, na których zawarto 37 porozumień finansowych w zakresie współpracy dotyczącej kształtowania zasobów wodnych. Porozumienia te opiewają na kwotę ok 3 156 000,00 PLN. Dodatkowo zawarto 25 porozumień rzeczowych m.in. na utrzymanie urządzeń, opracowanie programu funkcjonalno-użytkowego - zwiększenie zdolności retencyjnych, wykonanie dokumentacji, prowadzenie eksploatacji polegającej na regulowaniu piętrzenia na urządzeniach oraz uzyskanie niezbędnych decyzji administracyjnych. W związku z dużym powodzeniem spotkań z interesariuszami, spotkania te są kontynuowane również w tym roku.

Dodatkowe miliony metrów sześciennych wody

W ramach zadań z zakresu retencji korytowej w 2020 roku, zatrzymano dodatkowo 57 mln m3 wody. Prowadzone w tym roku piętrzenia na 2162 urządzeniach pozwalają na zmagazynowanie dodatkowych 313 mln m3 wody.

Przyjmuje się, że na skutek czasowego podpiętrzenia wody w rzekach i kanałach ilość zgromadzonej wody może się zwiększyć... aż dziesięciokrotnie. Retencja korytowa przyczynia się do zwiększenia zasobów wód zgromadzonych w glebie w obszarach położonych w danej zlewni rzecznej, jak również wpływa korzystnie na poziom wód gruntowych oraz zasila wody podziemne. Wody Polskie kontynuują program retencji korytowej, co w najbliższym czasie doprowadzi do wzrostu retencji w Polsce, z poziomu obecnych ok. 6,5%, nawet do 7%.

Dla realizacji prawidłowej gospodarki wodnej należałoby gromadzić około 20% średniorocznego odpływu z rzek - na tym poziomie kształtuje się średnia europejska dotycząca retencjonowania wody. Niezbędne są zatem dalsze kompleksowe działania, których celem jest zwiększenie zasobów wodnych kraju. Jest to jedno z kluczowych zadań Wód Polskich. Zmiana struktury opadów skłania do inwestycji, które pozwolą nam umiejętnie zagospodarować każdą kroplę wody już momencie, gdy spada ona na ziemię. Tylko działania kompleksowe - łączące elementy retencji naturalnej i sztucznej oraz działania techniczne i nietechniczne będą skuteczną odpowiedzią na problem deficytu wody w Polsce.