Czym jest trauma i kto może pomóc w uporaniu się z nią?
Mikołaj Wroński: Kim jest psychotraumatolog i czym różni się od psychologa albo psychoterapeuty?
Karolina Borek-Cygan: Psycholog to osoba, która ukończyła pięcioletnie studia magisterskie. Psychoterapeuta dodatkowo kończy czteroletnią szkołę psychoterapii. Natomiast psychotraumatolog, oprócz studiów psychologicznych i potencjalnie szkoły psychoterapii, kończy studia podyplomowe z psychotraumatologii. Są to pełnoprawne studia podyplomowe, które przygotowują do pracy z traumą. Jednak nie tylko psychotraumatolog może pracować z traumą, ponieważ odpowiednie narzędzia ma również psychoterapeuta, szczególnie poznawczo-behawioralny.
No właśnie, użyła Pani tego kluczowego słowa - trauma. To pojęcie weszło do języka potocznego, ale zastanawia mnie, czym jest trauma według psychologii?
To reakcja emocjonalna na zdarzenie, w którym zagrożone było nasze życie, zdrowie lub integralność cielesna, albo byliśmy świadkami takiej sytuacji.
Co dzieje się z osobą, która doświadczyła traumy?
Na początku, w pierwszych dniach po traumatycznym zdarzeniu, mówimy o ostrej reakcji na stres, co jest naturalną odpowiedzią organizmu na bardzo trudne doświadczenie. Mogą pojawić się wtedy takie objawy jak lęk, napięcie, drażliwość, a czasem także uczucie „odcięcia” od emocji lub tego, co się dzieje, jakby wszystko było nierealne albo działo się gdzieś obok. Pojawinie się tych objawów nie oznacza jeszcze PTSD.
Czy terapia poznawczo-behawioralna naprawdę zmienia życie? Oto, co musisz wiedzieć!
A jak wiele osób w Polsce doświadcza traumy?
Każdy z nas może doświadczyć traumatycznych sytuacji, np. śmierci osób bliskich, natomiast nie u każdego rozwija się PTSD, czyli zespół stresu pourazowego będący konsekwencją traumy. Częstotliwość występowania PTSD zależy m.in. od typu zdarzenia, które do niego doprowadziło. W przypadku gwałtu lub tortur to są bardzo wysokie wartości. Jeśli chodzi o takie zdarzenia jak np. wypadek samochodowy, ta częstotliwość jest niższa.
Po czym poznać, że cierpi się na PTSD? ?
Po objawach, które trwają co najmniej miesiąc. To może być silne pobudzenie w ciele, poczucie zagrożenia, problemy z koncentracją, czy też nawracające myśli dotyczące tego zdarzenia, flashbacki i koszmary senne. Tak silne pobudzenie często prowadzi do unikania wszystkiego, co wiąże się z danym zdarzeniem, np. miejsca, gdzie to się stało albo nawet skojarzeń z tym, co się wydarzyło. Dobrym przykładem może być zwykły deszcz. Większość osób nie uznaje go za zagrożenie, ale u osoby, która w deszczową pogodę doświadczyła traumy, opady mogą wywoływać lęk. Ktoś, kto cierpi z powodu PTSD, może też mieć poczucie, że to traumatyczne zdarzenie jest jego winą, że zrobił coś złego albo mógł uniknąć tego wydarzenia. Z drugiej strony, może mieć poczucie, że świat jest bardzo niebezpieczny, a ludziom nie można ufać.
Wspomniała Pani, że wiedzę na temat traumy mają zarówno psychoterapeuci, jak i psychotraumatolodzy. Do jakiego specjalisty warto zatem udać się z objawami PTSD?
Najlepiej wybrać psychoterapeutę, który pracuje w podejściu poznawczo-behawioralnym lub EMDR , dodatkowym plusem będzie to, jeśli ukończył studia podyplomowe z psychotraumatologii. Natomiast nie jest to warunek konieczny. Studia te dają po prostu bardziej pogłębioną i szczegółową wiedzę w obszarze traumy.
A na czym polega EMDR?
To jest metoda pracy z traumą, która jest również nurtem terapeutycznym. Jednocześnie mogą z niej korzystać terapeuci innych nurtów, np. poznawczo-behawioralni albo psychodynamiczni. W pracy z tą metodą pacjent otrzymuje od nas słuchawki, pulsatorki lub tubę świetlną, za pomocą których stymulowana jest prawa i lewa półkula mózgu. W trakcie tej stymulacji pacjent wraca do traumatycznego doświadczenia i wielokrotnie powtarza w swoich myślach to, co było dla niego najtrudniejsze, czyli obrazy, myśli, emocje i reakcje z ciała, które towarzyszyły temu zdarzeniu. Następnie na głos o tym opowiada. Taki proces sprzyja przetworzeniu traumatycznego wspomnienia. Z czasem jego ładunek emocjonalny ulega zmniejszeniu, wspomnienie staje się mniej przytłaczające. Pacjent zachowuje pamięć o tym, co się wydarzyło, ale doświadczenie przestaje wywoływać tak intensywne cierpienie.
Z jakimi problemami i po jakich wydarzeniach pacjenci najczęściej zgłaszają się do gabinetu?
Pacjenci najczęściej zgłaszają się z tak zwaną traumą złożoną, albo mówiąc inaczej relacyjną, czyli w przypadku zaburzenia complex PTSD.
Za chwilę wrócimy do tematu traumy złożonej, ale zastanawia mnie, w jakich sytuacjach zgłaszają się osoby, które doświadczają klasycznego PTSD.
Mówimy tutaj o pacjentach, którzy doświadczyli pojedynczego zdarzenia traumatycznego np. wypadku samochodowego, z zagrożeniem życia lub zdrowia i mogą mieć trudność np. w dojeżdżaniu do pracy ze względu na to, że po tym zdarzeniu boją się wsiąść do samochodu. Dość często zgłaszają się też osoby, które nie mogą poradzić sobie z żałobą po utracie bliskiej osoby.
Masz poczucie, że wszystko się sypie? Ten rodzaj pomocy może uratować Ci życie
Trauma złożona i complex PTSD
Skąd się bierze trauma złożona i Complex PTSD?
Najczęściej wiąże się z przewlekłą traumą relacyjną, często doświadczaną w dzieciństwie, choć może rozwinąć się także w dorosłości. Można to rozumieć w ten sposób, że dziecko, które doświadcza traumy relacyjnej, nie może się obronić. Jeśli nie dostanie jedzenia, miłości, nie zostanie przebrane, to jest dla niego zagrożenie życia. Dla dziecka doświadczenie odrzucenia i przemocy to sytuacja bez wyjścia. Ono nie ma możliwości wyprowadzenia się z domu i zamieszkania gdzie indziej. Wychowanie w środowisku, w którym dochodzi do takich sytuacji powoduje traumę złożoną. W dorosłym życiu natomiast cPTSD może być związane z przewlekłą ekspozycją na traumatyzujące doświadczenia interpersonalne, takie jak np. funkcjonowanie w związku w którym występuje przemoc, również przemoc psychiczna.
A po czym poznać, że cierpi się właśnie z tego powodu?
Jeśli doświadczyliśmy traumy relacyjnej, to oprócz typowych objawów związanych z PTSD, o których mówiłam wcześniej, widzimy też między innymi trudności w relacjach interpersonalnych, przede wszystkim romantycznych. Do gabinetu najczęściej trafiają osoby, które mają problem z wejściem w związek, ponieważ unikają bliskości. Nawet jeśli taka osoba wejdzie w bliską relację, to często wiąże się to z różnymi trudnościami. Może być nadmiernie zazdrosna i bać się odrzucenia, którego doświadczyła w domu rodzinnym lub wcześniejszej trudnej relacji. Zdarza się, że takie osoby w związkach uaktywniają to, co jest im znane, czyli dynamikę relacji opartą na impulsywności, kłótniach, silnych emocjach i trudnościach z ich regulowaniem. Te objawy znacznie utrudniają funkcjonowanie w związku. Diagnoza complex PTSD jest stosunkowo nowa, ponieważ weszła w życie dopiero w 2022 roku, a w Polsce zostanie formalnie wprowadzona dopiero w przyszłym roku. Wcześniej takie problemy też oczywiście się zdarzały, ale były inaczej nazywane.
Powodem traumy relacyjnej jest zawsze przemoc lub skrajne zaniedbanie dziecka, czy bardziej subtelne nieprawidłowości też mogą do niej doprowadzić?
Predyktorem może być również zaniedbanie emocjonalne. Jeśli rodzic nie okazuje dziecku miłości, to ono zaczyna czuć, że na nią nie zasługuje. Później w dorosłych relacjach funkcjonuje z poczuciem, że jest niewystarczające i nie należy mu się szacunek ani miłość. To może się ujawniać zarówno w relacjach romantycznych, jak i zawodowych czy przyjacielskich. Mówi się też o schemacie powtarzania traumy. Bywa tak, że osoba, która doświadczyła traumy relacyjnej w efekcie złego traktowania, sama zaczyna zachowywać się w taki sposób wobec innych albo bardzo mocno reagować, jeśli poczuje się źle traktowana. Takie osoby często wybierają partnerów, którzy są w pewnym sensie przedłużeniem ich rodziców. Trzeba jednak pamiętać, że to my podejmujemy decyzję co chcemy z tym zrobić. Możemy pracować nad zmianą swoich schematów i w konsekwencji sprawić, że nasze dzieci nie będą zmagać się z podobnymi trudnościami. Właśnie dlatego warto zajmować się takimi objawami i sięgać po pomoc.
Jeśli ktoś już teraz chciałby sprawdzić, czy cierpi właśnie z powodu Complex PTSD, to jak może to zrobić? Wspominała Pani, że to jest stosunkowo nowe pojęcie. Da się zdiagnozować to zaburzenie już teraz?
Tak, już teraz można to zrobić, zapisując się na konsultację do psychoterapeuty, psychotraumatologa albo poradni zdrowia psychicznego. Tam specjalista przeprowadzi wywiad wstępny i diagnozę różnicową, dzięki której określi, czy pacjent zmaga się np. z ADHD, zaburzeniami osobowości, właśnie complex PTSD, czy jeszcze innym zaburzeniem.
Kwestie praktyczne
Jak długo może trwać leczenie traumy?
W przypadku prostego PTSD najczęściej zajmuje to kilka do kilkunastu sesji, chociaż czas terapii zależy od indywidualnej sytuacji pacjenta. Natomiast w przypadku complex PTSD praca jest dłuższa, ponieważ problem wynika z wielu różnych zdarzeń, a objawy dotyczą różnych sfer. W tym przypadku terapia może trwać nawet kilka lat. Natomiast ważne jest to, żeby pacjent miał też świadomość, że jeśli nie widzi żadnych rezultatów terapii dłużej niż przez sześć miesięcy jej trwania, to jest to sygnał do rozmowy z terapeutą na ten temat. W tym czasie objawy powinny ulec jakiejkolwiek redukcji.
A czy terapię traumy u psychoterapeuty albo psychotraumatologa można podjąć w ramach NFZ?
Tak, można. Myślę, że pierwszym krokiem powinno być zgłoszenie się do lokalnego centrum zdrowia psychicznego, ponieważ tam możemy otrzymać pomoc psychologa lub psychoterapeuty, który wskaże nam dalszą drogę. Jeśli natomiast objawy są bardzo silne, możemy zostać skierowani np. na oddział psychiatryczny dzienny lub całodobowy, gdzie otrzymamy kompleksowe wsparcie również od lekarza psychiatry.
Jeżeli ktoś preferuje opiekę prywatną, to z jakimi kosztami powinien się liczyć?
To zależy od lokalizacji danej poradni. W większych miastach będzie to pewnie wyższa kwota. Średnie widełki to od dwustu do dwustu pięćdziesięciu złotych za pięćdziesiąt minut sesji. Takie wizyty odbywają się raz w tygodniu.
A czy taka terapia jest możliwa zdalnie, przez internet?
Tak, jest możliwość uczestniczenia w terapii traumy również przez internet. Ona będzie tak samo skuteczna jak terapia na żywo.
Jeśli ktoś niedawno doświadczył traumy i ma z tego powodu trudności, to jaki powinien być jego pierwszy krok?
Tuż po doświadczeniu zdarzenia traumatycznego można zgłosić się na interwencję kryzysową. To jest wsparcie osoby, która specjalizuje się właśnie w pracy tuż po zdarzeniu, kiedy nie mówimy jeszcze o objawach PTSD, ale dochodzi np. do tej tak zwanej ostrej reakcji na stres czy ostrych zaburzeń traumatycznych.
Po czym poznać, że ktoś bliski może mieć problem spowodowany traumą, PTSD lub complex PTSD i jak pomóc takiej osobie?
Bardzo ważna jest empatia wobec objawów pojawiających się u naszych bliskich, którzy doświadczyli traumy. Często słyszymy od pacjentów, że tego wsparcia im brakuje, że ich objawy są bagatelizowane. Zdarza się, że pacjent na wiele rzeczy reaguje silną złością, co wywołuje u członków jego rodziny frustrację. Może być też jednak zupełnie odwrotnie. Bywa, że zmiany idą w kierunku smutku, problemów ze snem, obniżonego nastroju. Wtedy warto nie nazywać tego lenistwem, tylko np. podpowiedzieć, gdzie można poszukać pomocy.
Podsumowując, w czym może pomóc psychotraumatolog albo psychoterapeuta zajmujący się traumą?
Psychotraumatolog oraz psychoterapeuta zajmujący się traumą pomoże nam w przypadku objawów, które utrzymują się przez dłuższy czas po wystąpieniu zdarzenia traumatycznego. Chodzi o takie objawy jak natrętne myśli, pobudzenie, problemy z koncentracją, unikanie, zmiana myśli dotyczących siebie, świata czy innych ludzi. Kiedy te zmiany emocjonalne utrudniają nasze codzienne funkcjonowanie i gdy trwa to dłużej niż miesiąc, to jest odpowiedni moment na to, żeby udać się na konsultację z psychotraumatologiem lub psychoterapeutą.
Rozmowy z ekspertami i ekspertkami zajmującymi się zdrowiem psychicznym publikujemy co dwa tygodnie, w ramach cyklu “W czym może pomóc?".
