Czym dokładnie jest ten dokument?
Zanim przejdziemy do tła historycznego, warto uporządkować pojęcia i sprawdzić, o jakim mechanizmie prawnym mowa.
Konkordat z definicji to szczególny rodzaj umowy międzynarodowej zawieranej między niepodległym państwem a Stolicą Apostolską. W odróżnieniu od standardowych traktatów dyplomatycznych, reguluje on całokształt relacji między władzą państwową a Kościołem katolickim w danym kraju - od kwestii prawnych i majątkowych, przez naukę religii, aż po status małżeństw.
Gdy pojawia się pytanie, czym w praktyce jest konkordat, najprościej ująć go jako fundament prawny zapewniający Kościołowi katolickiemu stały zakres praw i autonomii w zamian za partnerstwo i uznanie suwerenności państwa.
Historia: Kto i kiedy złożył podpisy?
Oficjalny konkordat z Watykanem został podpisany 28 lipca 1993 roku w Warszawie. Złożyło pod nim podpisy dwóch kluczowych dyplomatów:
Krzysztof Skubiszewski - ówczesny minister spraw zagranicznych w rządzie Hanny Suchockiej,
Abp Józef Kowalczyk - ówczesny nuncjusz apostolski w Polsce.
Sam proces wdrożenia konkordatu w życie trwał jednak znacznie dłużej ze względu na zacięte spory polityczne w Sejmie. Finalnie akty ratyfikacyjne zostały podpisane przez prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego i papieża Jana Pawła II 23 lutego 1998 roku. Wymiana dokumentów nastapiła 25 marca, a konkordat wszedł w życie miesiąc później, 25 kwietnia 1998 roku.
Należy podkreślić, że już wcześniej, bo w 1925 roku, Polska podpisała konkordat z Watykanerm. Umowa została jednak jednostronnie zerwana przez władze komunistyczne w 1945 roku.
Oficjalna wymiana dokumentów ratyfikacyjnych w Watykanie.
Kluczowe zapisy i zobowiązania
Co tak naprawdę zawiera sam dokument? Konkordat składa się z preambuły i 29 artykułów opierających się na zasadzie niezależności i autonomii obu stron.
Główne postanowienia obejmują:
śluby konkordatowe - możliwość nadania ślubowi kościelnemu bezpośrednich skutków cywilnoprawnych (bez konieczności osobnej wizyty w Urzędzie Stanu Cywilnego);
edukację - gwarancję organizowania nauki religii w szkołach publicznych i przedszkolach na życzenie rodziców lub pełnoletnich uczniów;
autonomię i współdziałanie - państwo i Kościół deklarują pełną niezależność w swoich dziedzinach i zobowiązują się do współpracy dla dobra wspólnego;
duszpasterstwo specjalistyczne - prawo do opieki duszpasterskiej w wojsku, szpitalach, więzieniach i placówkach opiekuńczych;
dni wolne od pracy - uznanie określonych świąt kościelnych za ustawowo wolne od pracy.
Przyszłość relacji: Czy możliwa jest zmiana umowy?
Wraz ze zmianami społecznymi w debacie publicznej coraz częściej pojawia się kwestia wypowiedzenia konkordatu. Czy jednostronne zerwanie takiej umowy jest w ogóle możliwe z punktu widzenia prawa?
Konkordat jest międzynarodowym traktatem, do którego stosuje się przepisy konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów. Oznacza to, że jego rozwiązanie lub zmiana wymaga zgody obu stron lub wystąpienia nadzwyczajnych okoliczności przewidzianych w prawie międzynarodowym.
Z tego powodu większość ekspertów wskazuje, że zamiast całkowitego zerwania relacji, bardziej prawdopodobną ścieżką na przyszłość jest renegocjacja konkretnych zapisów wykonawczych (np. dotyczących finansowania czy organizacji lekcji religii) na drodze bezpośredniego dialogu dyplomatycznego.
