Fioletowa pułapka na górskich szlakach. Gdzie rośnie tojad?
Wędrując latem popularnymi szlakami w Tatrach, Sudetach czy Beskidach, nietrudno natknąć się na roślinę o intensywnych, fioletowoniebieskich kwiatach. To właśnie tojad mocny (Aconitum firmum), znany także pod nazwą mordownik.
Jego obecność w polskich górach nie jest przypadkowa – to gatunek występujący w strefie umiarkowanej Europy i Azji, a w naszym kraju spotkać go można przede wszystkim na halach, brzegach lasów, w okolicach potoków i na wysypiskach skalnych Sudetów i Karpat. Wśród najbardziej znanych miejsc należy wymienić Gubałówkę, Babią Górę, Pilsko czy Baranią Górę.
2 miligramy do tragedii. Dlaczego „mordownik” jest tak niebezpieczny?
Tojad mocny to roślina należąca do rodziny jaskrowatych. Osiąga od 50 do 150 cm wysokości, a jej sztywne, grube łodygi pokryte są kędzierzawymi włoskami. Liście tojadu są duże, dłoniaste i głęboko powcinane. Prawdziwą ozdobą rośliny są jednak kwiaty – zebrane w gęste grona na szczytach pędów, przybierają kształt przypominający hełm rycerski. Kwitnienie przypada na okres od lipca do sierpnia, kiedy to górskie łąki i polany nabierają niezwykłych barw.
Jednak za tą urodą kryje się śmiertelne niebezpieczeństwo. Wszystkie części tojadu zawierają silną toksynę – akonitynę. Już 2 miligramy tej substancji mogą spowodować śmierć dorosłego człowieka. Co więcej, toksyna przenika przez skórę, co oznacza, że nawet dotknięcie rośliny bezpośrednio może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych.
Narzędzie zbrodni i eksperymentów. Mroczna historia roślinnego arszeniku
Tojad mocny od wieków budził respekt i strach. W starożytności jego toksyczne właściwości były wykorzystywane na wiele sposobów – zatruwano nim strzały i broń, a także stosowano do wykonywania wyroków śmierci.
Pliniusz Starszy nazywał go „arszenikiem roślinnym”, a Dioskurydes podkreślał, że jego jad jest w stanie zabić nawet skorpiona. Według niektórych źródeł historycznych, to właśnie tojad miał posłużyć do otrucia Arystotelesa.
W XVI wieku włoski botanik Matthiolus opisywał eksperymenty prowadzone na skazańcach, mające na celu poznanie działania tej trucizny.
Tradycja ludowa również nie pozostawała obojętna na śmiercionośne właściwości tojadu – stąd właśnie wzięła się jego potoczna nazwa „mordownik”.
Zabójcza toksyna w rękach lekarzy. Od starożytności do dynastii Ming
Mimo śmiertelnych właściwości, tojad mocny od dawna fascynował również lekarzy i farmaceutów. W XVIII wieku wiedeński aptekarz Anton von Störck prowadził badania nad zastosowaniem tojadu jako środka przeciwbólowego, przeciwmigrenowego czy nawet przeciwpadaczkowego. Jednak ryzyko zatrucia sprawiło, że obecnie stosowanie wyciągów z tojadu w lecznictwie jest ściśle ograniczone.
W tradycyjnej medycynie chińskiej akonityna była używana jako środek rozgrzewający i łagodzący ból. Najnowsze badania archeologiczne potwierdzają, że już 600 lat temu chińscy lekarze stosowali preparaty z tojadu do znieczulania podczas zabiegów chirurgicznych, a ślady akonityny odkryto na narzędziach medycznych z czasów dynastii Ming.
Patrz, ale nie dotykaj. Jak bezpiecznie podziwiać tojad mocny?
Ze względu na swoją rzadkość oraz bardzo niebezpieczne właściwości, tojad mocny objęty jest w Polsce ścisłą ochroną gatunkową – nie wolno go zrywać, wykopywać ani niszczyć. Turyści powinni zachować szczególną ostrożność podczas wędrówek po górskich trasach i pod żadnym pozorem nie dotykać tej rośliny.
